در حالی که تنگه هرمز همچنان یکی از حساسترین آبراههای جهان به شمار میرود، ایران و عمان طی دو ماه گذشته مذاکرات فشردهای را برای تعیین یک مسیر ایمن کشتیرانی در این گذرگاه راهبردی دنبال کردهاند؛ مذاکراتی که به گفته اسماعیل بقائی، سخنگوی وزارت امور خارجه، روندی «حرفهای» و «رو به جلو» داشته است.
بقائی اعلام کرد مختصات جغرافیایی مسیر پیشنهادی مورد توافق دو کشور قرار گرفته و در صورت عدم مداخله یا کارشکنی بازیگران ثالث، بیانیه مشترک تهران و مسقط در مراحل پایانی تدوین قرار دارد. این موضوع نشان میدهد رایزنیهای دوجانبه از مرحله گفتوگوهای اولیه عبور کرده و وارد فاز تصمیمگیری عملیاتی شده است.
چرا توافق ایران و عمان اهمیت دارد؟
تنگه هرمز شاهراه انتقال بخش قابل توجهی از انرژی جهان است و هرگونه تحول در وضعیت امنیتی آن، بازتابی فراتر از منطقه خواهد داشت. از همین رو، همکاری ایران و عمان به عنوان دو کشور ساحلی این تنگه، میتواند از منظر مدیریت ترافیک دریایی، کاهش مخاطرات ناوبری و ایجاد سازوکارهای مشترک برای عبور کشتیهای تجاری اهمیت ویژهای داشته باشد.
بر اساس اظهارات سخنگوی وزارت امور خارجه، مذاکرات صرفاً به مسائل امنیتی محدود نبوده و ابعاد فنی، حقوقی، زیستمحیطی و مدیریتی نیز در مراجع تخصصی دو کشور بررسی شده است. این مسئله نشان میدهد تهران و مسقط تلاش دارند توافقی جامع و قابل اجرا را طراحی کنند.
تهران: امنیت هرمز هنوز به شرایط منطقه وابسته است
با وجود پیشرفت مذاکرات، وزارت امور خارجه تأکید کرده است که تفاهم ایران و عمان به تنهایی نمیتواند امنیت کامل تنگه هرمز را تضمین کند.
از نگاه تهران، بسته شدن این آبراه در ماههای گذشته نتیجه مستقیم درگیریهای نظامی و افزایش تنشهای منطقهای بوده و تا زمانی که آن عوامل برطرف نشوند، نمیتوان از بازگشت کامل امنیت سخن گفت. جمهوری اسلامی همچنان حضور نظامی آمریکا، محاصره دریایی و اقدامات بازدارنده علیه منافع ایران را از مهمترین عوامل استمرار ناامنی در منطقه میداند.
این موضع نشان میدهد ایران میان «مدیریت فنی مسیرهای کشتیرانی» و «حل ریشههای امنیتی بحران» تفاوت قائل است و توافق با عمان را تنها بخشی از راهکار کاهش تنش ارزیابی میکند.
نقش عمان در معادلات منطقهای
عمان طی سالهای گذشته همواره یکی از مهمترین بازیگران میانجی در پروندههای حساس منطقه بوده است. روابط متوازن مسقط با تهران، کشورهای عربی و قدرتهای غربی باعث شده این کشور نقش ویژهای در مدیریت بحرانهای خلیج فارس ایفا کند.
اکنون نیز گفتوگوهای مربوط به تنگه هرمز میتواند جایگاه عمان را به عنوان یک میانجی قابل اعتماد در حوزه امنیت دریایی تقویت کند؛ بهویژه در شرایطی که منطقه همچنان با پیامدهای تنشهای نظامی و رقابتهای ژئوپلیتیکی روبهرو است.
رایزنیهای منطقهای ادامه دارد
بقائی همچنین درباره گمانهزنیها پیرامون سفر احتمالی وزیر امور خارجه یا رئیس مجلس به پاکستان و قطر اعلام کرد که در حال حاضر برنامهای برای چنین سفرهایی وجود ندارد.
با این حال، وی تأکید کرد که پاکستان و قطر همچنان تلاشهای دیپلماتیک خود را برای کاهش تنشهای منطقهای ادامه میدهند و جمهوری اسلامی ایران نیز ارتباط و تبادل نظر مستمر با این دو کشور را حفظ کرده است؛ موضوعی که از تداوم رایزنیهای منطقهای برای مدیریت بحرانهای امنیتی حکایت دارد.
تحلیل صفحه سیاست
پیشرفت مذاکرات ایران و عمان درباره تعیین مسیر ایمن کشتیرانی در تنگه هرمز را میتوان یکی از مهمترین تحولات دیپلماتیک ماههای اخیر در حوزه امنیت دریایی منطقه دانست. هرچند توافق احتمالی دو کشور میتواند به تسهیل عبور کشتیهای تجاری و کاهش بخشی از نگرانیهای عملیاتی کمک کند، اما مواضع رسمی تهران نشان میدهد امنیت پایدار این آبراه همچنان وابسته به کاهش تنشهای نظامی، تغییر معادلات امنیتی منطقه و رفع عوامل بیثباتکننده از دیدگاه جمهوری اسلامی خواهد بود. از این منظر، تفاهم تهران و مسقط بیش از آنکه پایان یک بحران باشد، آغاز مرحلهای جدید از مدیریت امنیت در مهمترین گذرگاه انرژی جهان محسوب میشود.
