عباس عراقچی، وزیر امور خارجه ایران، در اظهاراتی تازه از وجود یک بحث راهبردی درباره آینده دکترین هستهای کشور خبر داده است؛ موضوعی که در شرایط جنگ با آمریکا، احتمال بازنگری در سیاست دیرینه ایران مبنی بر محدود کردن برنامه هستهای به اهداف صلحآمیز را مطرح کرده است.
عراقچی روز شنبه در گفتوگو با رسانههای ایرانی اعلام کرد ذخایر اورانیوم غنیشده ایران بر اساس نیازهای کشور مورد استفاده قرار خواهد گرفت؛ نیازهایی که به گفته او، هرگونه تعریف و تعیین آن به شرایط بستگی دارد.
به گزارش الجزیره، اظهارات وزیر خارجه ایران در حالی مطرح میشود که آینده برنامه هستهای ایران یکی از مهمترین موانع در مسیر پایان جنگ محسوب میشود و واشنگتن خواستار تضمینهایی است که ایران هرگز به سمت ساخت سلاح هستهای نخواهد رفت.
سیاست رسمی ایران درباره برنامه هستهای چیست؟
ایران همواره تأکید کرده است که برنامه هستهای این کشور با اهداف صلحآمیز دنبال میشود؛ از جمله تولید برق، تحقیقات پزشکی و فعالیتهای کشاورزی. این موضع همچنین با فتوای رهبر شهید انقلاب، آیتالله سید علی خامنهای، درباره ممنوعیت ساخت و استفاده از سلاح هستهای مورد تأکید قرار گرفته بود.
تهران در عین حال، حق غنیسازی اورانیوم برای مصارف صلحآمیز را بر اساس پیمان منع گسترش سلاحهای هستهای (NPT) محفوظ میداند و بارها اعلام کرده است که این حق قابل مذاکره نیست. ایران در سال ۱۹۷۰ به این پیمان پیوست.

عراقچی درباره تغییر دکترین هستهای چه گفت؟
عراقچی در گفتوگو با ایرنا بار دیگر تأکید کرد که ذخایر مواد غنیشده ایران در داخل کشور باقی خواهد ماند. آژانس بینالمللی انرژی اتمی در سال ۲۰۲۵، پیش از حملات اسرائیل به ایران در ماه ژوئن همان سال، میزان ذخایر اورانیوم غنیشده ایران با غنای حدود ۶۰ درصد را نزدیک به ۴۴۰ کیلوگرم برآورد کرده بود.
این میزان پایینتر از غنای حدود ۹۰ درصدی مورد نیاز برای ساخت سلاح هستهای است، اما در سطحی قرار دارد که رسیدن به غنای بالاتر را سریعتر میکند. در مقابل، غنای مورد نیاز برای تولید برق هستهای معمولاً حدود ۳ درصد است.
عراقچی درباره سرنوشت این مواد غنیشده گفت:
این مواد بر اساس نیازهای ما، هرگونه که این نیازها تعریف شوند، مورد استفاده قرار خواهند گرفت.
وزیر خارجه ایران همچنین به بحثهای جاری میان نمایندگان مجلس و برخی مقامهای کشور درباره تغییر دکترین هستهای اشاره کرد و گفت هر دو طرف این بحث استدلالهای جدی دارند.
عراقچی این موضوع را یک «بحث راهبردی مهم» توصیف کرد و گفت بررسی جدی آن، به دلیل ارتباط مستقیم با منافع ملی و امنیت کشور، ایرادی ندارد.

به گفته او، طرفداران تغییر رویکرد معتقدند سیاست کنونی ایران مبنی بر عدم ساخت سلاح هستهای نتوانسته از تأسیسات هستهای کشور در برابر حملات آمریکا و اسرائیل در سال گذشته و سال جاری محافظت کند. با این حال، عراقچی تأکید کرد تغییر رسمی این سیاست میتواند پیامدهای گستردهای داشته باشد و افزود:
در حال حاضر، دکترین ما تغییر نکرده و موضع رسمی ما همچنان همان است.
بحث درباره تغییر دکترین هستهای در ایران جدیتر شده است
عراقچی تنها مقام ایرانی نیست که به احتمال بازنگری در دکترین هستهای کشور اشاره کرده است. محسن رضایی، دبیر شورای عالی امنیت ملی، پیشتر در ماه جاری گفته بود بحثهایی درباره این موضوع وجود دارد که آیا در صورت آغاز جنگی جدید، ایران باید همچنان دکترین هستهای پیشین خود را دنبال کند یا خیر؛ هرچند او نیز تأکید کرده بود که تاکنون تغییری در سیاست کشور صورت نگرفته است.
مجلس خبرگان رهبری نیز در ۲۰ آبانماه اعلام کرد بازنگری در دکترین دفاعی کشور و ایجاد بازدارندگی لازم به ضرورتهایی اجتنابناپذیر تبدیل شده است.
علی فتحاللهنژاد، دانشمند علوم سیاسی ایرانی-آلمانی و مدیر مرکز خاورمیانه و نظم جهانی، در گفتوگو با الجزیره این موضع را نشانهای مهم دانست و گفت به نظر میرسد این نخستین بار است که یک نهاد حاکمیتی از چنین دیدگاهی حمایت کرده است.
چرا آمریکا و اسرائیل معتقدند ایران به دنبال سلاح هستهای است؟
ایران در سال ۲۰۱۵ توافق هستهای برجام را با آمریکا و دیگر قدرتهای جهانی امضا کرد؛ توافقی که محدودیتهایی بر سطح غنیسازی اورانیوم ایران اعمال میکرد و بازرسیهای بینالمللی را در نظر گرفته بود.
با خروج آمریکا از این توافق در سال ۲۰۱۸، در دوره نخست ریاستجمهوری دونالد ترامپ، تهران بهتدریج محدودیتهای توافق را کنار گذاشت و فعالیتهای هستهای خود را افزایش داد.
در ژوئن ۲۰۲۵ (تیرماه ۱۴۰۴)، شورای حکام آژانس بینالمللی انرژی اتمی اعلام کرد ایران به تعهدات خود در زمینه پادمانهای هستهای پایبند نیست. تهران این گزارش را رد کرد و آژانس را به فراهم کردن زمینه حملات آمریکا و اسرائیل به تأسیسات هستهای ایران، از جمله فردو، نطنز و اصفهان، در جریان جنگ ۱۲ روزه متهم کرد.
رافائل گروسی، مدیرکل آژانس بینالمللی انرژی اتمی، در مارس سال جاری (اسفند ۱۴۰۴) اعلام کرد تصور میشود دستکم ۲۰۰ کیلوگرم از مواد غنیشده ایران در حملات آمریکا و اسرائیل باقی مانده و احتمالاً در زیر زمین، در داخل یا اطراف تأسیسات هستهای اصفهان، مدفون شده باشد.

گروسی در ادامه اعلام کرد آژانس به دلیل نداشتن دسترسی به تأسیسات ایران، قادر به تأیید میزان دقیق یا محل نگهداری مواد غنیشده این کشور نیست.
آژانس بینالمللی انرژی اتمی سطح غنیسازی اورانیوم ایران را موضوعی نگرانکننده توصیف کرده است. آمریکا نیز غنیسازی ۶۰ درصدی را نشانهای از احتمال حرکت ایران به سمت ساخت سلاح هستهای میداند.
جیدی ونس، معاون رئیسجمهور آمریکا، ماه گذشته در گفتوگو با رویترز پرسید اگر ایران قصد ساخت سلاح هستهای ندارد، چرا به غنیسازی اورانیوم تا سطح ۶۰ درصد نیاز دارد؟ دونالد ترامپ نیز بارها تأکید کرده است که ایران نباید به سلاح هستهای دست پیدا کند.
بنیامین نتانیاهو، نخستوزیر موقت اسرائیل، نیز هفته گذشته در سخنانی ایران را متهم کرد که به دنبال احیای برنامه هستهای خود است و این موضوع را تهدیدی وجودی برای اسرائیل دانست.
آیا ایران ممکن است رسماً از سیاست منع ساخت سلاح هستهای فاصله بگیرد؟
به نقل از الجزیره، برخی تحلیلگران میگویند تغییر رسمی سیاست هستهای ایران همچنان قطعی نیست، اما احتمال آن را نمیتوان نادیده گرفت.
روزبه پارسی، تحلیلگر مسائل ایران و پژوهشگر وابسته به بخش تاریخ و مطالعات حقوق بشر دانشگاه لوند سوئد، به الجزیره گفت جنگ آمریکا و اسرائیل علیه ایران که در فوریه سال جاری آغاز شد، محاسبات تهران را به شکل قابل توجهی تغییر داده است. او معتقد است بحث درباره کنار گذاشتن فتوای رهبر فقید ایران علیه ساخت سلاح هستهای اکنون با صراحت بیشتری مطرح میشود.
پارسی گفت موضوعی که پیشتر دیدگاهی حاشیهای محسوب میشد، یعنی خروج از پیمان منع گسترش سلاحهای هستهای و حرکت به سمت ساخت سلاح هستهای، اکنون به یکی از گزینههای قابل تصور تبدیل شده است؛ هرچند بازیگران اصلی همچنان درباره آن هشدار میدهند.
به گفته این تحلیلگر، چنین بحثهایی به معنای اتخاذ تصمیم نهایی نیست، بلکه نشان میدهد مفهوم بازدارندگی در ایران، تحت تأثیر جنگ، در حال بازنگری است.
سایمون مابون، استاد روابط بینالملل دانشگاه لنکستر، نیز معتقد است در ایران دلایل دفاعی و راهبردی برای احتمال تغییر سیاست هستهای در حال شکلگیری است؛ هرچند چنین تغییری از نظر حقوقی و اخلاقی با مشکلات جدی مواجه خواهد بود.

او با اشاره به منطق سنتی بازدارندگی هستهای گفت سلاحهای هستهای میتوانند نقش دفاعی قدرتمندی در جلوگیری از اقدامات نظامی دیگر کشورها ایفا کنند؛ منطقی که با توجه به تحولات اخیر، ممکن است از نگاه ایران نیز قابل توجه باشد.
با این حال، مابون تأکید کرد چنین اقدامی با مفاد و روح پیمان منع گسترش سلاحهای هستهای مغایرت خواهد داشت و احتمالاً مستلزم خروج از این پیمان است.
اختلافنظر در داخل ایران درباره آینده برنامه هستهای
علی فتحاللهنژاد معتقد است در داخل ساختار سیاسی ایران درباره مسیر آینده برنامه هستهای اختلافنظرهای جدی وجود دارد. به گفته او، نمایندگان جریانهای تندرو و برخی رهبران مذهبی، توانمندیهای هستهای و موشکی ایران را برای امنیت نظام و ایجاد بازدارندگی ضروری میدانند.
در مقابل، گروهی دیگر از جمله محمدجواد ظریف، وزیر خارجه پیشین ایران، با حرکت به سمت ساخت سلاح هستهای مخالف هستند و معتقدند چنین تصمیمی تقریباً بهطور حتم حملات بیشتر آمریکا و اسرائیل را به دنبال خواهد داشت.
فتحاللهنژاد میگوید ایران در شرایط کنونی از ابهام درباره سیاست هستهای خود استفاده میکند؛ رویکردی که میتواند هم پیام بازدارندگی ارسال کند و هم از اعلام رسمی تغییر دکترین جلوگیری کند.
تغییر دکترین هستهای چه تأثیری بر مذاکرات ایران و آمریکا خواهد داشت؟
به گفته فتحاللهنژاد، تغییر دکترین هستهای ایران مستقیماً با مهمترین هدف آمریکا در جنگ، یعنی گرفتن امتیازات هستهای از تهران، در تضاد خواهد بود.
واشنگتن تأکید کرده است ایران باید در ابتدای هرگونه مذاکره، تعهدات هستهای مشخصی ارائه دهد. در مقابل، تهران خواستار تحقق هفت شرط اعلامشده خود، از جمله رفع محاصره، آزادسازی داراییهای مسدودشده و پایان درگیریها در تمامی جبههها، پیش از آغاز گفتوگو درباره برنامه هستهای است.
مابون معتقد است تغییر دکترین هستهای ایران تأثیر چشمگیری بر برداشت آمریکا و اسرائیل از مرحله بعدی جنگ خواهد گذاشت و اسرائیل احتمالاً چنین تغییری را بهعنوان دلیلی برای ازسرگیری حملات تلقی خواهد کرد.
او هشدار داد تغییر در دکترین هستهای ایران، حتی اگر با هدف دفاعی و افزایش بازدارندگی انجام شود، ممکن است از سوی طرف مقابل بهعنوان اقدامی تهاجمی تعبیر شود.
این تحلیلگر وضعیت کنونی را لحظهای بسیار خطرناک توصیف کرد؛ شرایطی که هرگونه تغییر در محاسبات هستهای میتواند پیامدهایی فراتر از پرونده هستهای ایران و بر روند جنگ و مذاکرات تأثیر بگذارد.