به گزارش رویترز، نزدیک به ۹ ماه پس از آغاز جنگ، ایالات متحده و ایران همچنان بر این باورند که گذشت زمان میتواند موقعیت آنها را در مناقشه تقویت کند. همین محاسبه متقابل، دو طرف را در وضعیتی از بنبست قرار داده که خروج از آن برای هر دو دشوار به نظر میرسد.
با این حال، این راهبرد قمار پرخطری است؛ چراکه به گفته دو مذاکرهکننده پیشین آمریکایی در امور خاورمیانه، مقامهای اروپایی و منابع کشورهای حاشیه خلیج فارس، ممکن است درگیریها پیش از فراهم شدن زمینه برای یک راهحل دیپلماتیک از سر گرفته شود.
دونالد ترامپ، رئیسجمهور آمریکا، به جای حمله نظامی گسترده یا عقبنشینی از مواضع خود، راهبرد افزایش فشار بر ایران را انتخاب کرده است. او به این نتیجه رسیده که ازسرگیری بمبارانها لزوماً نتیجه جنگ را تغییر نمیدهد و حتی ممکن است به حملات تلافیجویانه ایران علیه زیرساختهای انرژی کشورهای حاشیه خلیج فارس منجر شود.
به همین دلیل، دونالد ترامپ فعلاً از حمله نظامی مجدد خودداری کرده و به محاصره دریایی ایران و تشدید فشارهای اقتصادی امید بسته است؛ راهبردی که هدف آن وادار کردن تهران به عقبنشینی و پذیرش امتیازهایی در زمینه برنامه هستهای است.

اما رهبران ایران برداشت متفاوتی از شرایط دارند. رویترز میگوید رهبران ایران با توجه به ناکامیهای انتخاباتی حزب جمهوریخواه ترامپ و بنیامین نتانیاهو، نخستوزیر اسرائیل، اعتمادبهنفس بیشتری پیدا کردهاند و هزینه دستیابی به توافق صلح را برای آمریکا افزایش دادهاند. تهران اکنون خواهان آن است که واشنگتن نخستین گام را برای پایان دادن به بحران بردارد.
ایران اعلام کرده همچنان از مسیر دیپلماسی استقبال میکند و روز سهشنبه نیز با میانجیهای عمانی و قطری دیدار داشته است؛ با این حال، تهران واشنگتن را به دنبال کردن سیاست اجبار متهم میکند و تأکید دارد که در برابر فشار آمریکا تسلیم نخواهد شد.
دنیس راس، مذاکرهکننده پیشین آمریکا در امور خاورمیانه، در این باره گفت:
واقعیت دوگانهای وجود دارد؛ ترامپ گزینههای خوبی در اختیار ندارد و ایرانیها نیز با گزینههای مطلوبی روبهرو نیستند. هر طرف شرایط پایان جنگ را به شکلی تعریف میکند که با خواستههای طرف مقابل در تضاد است و طرف دیگر نیز نمیتواند آن را بپذیرد.
یک مقام ارشد اروپایی نیز گفت خواستههای واشنگتن برای ایران بیش از حد پرهزینه است و در مقابل، مطالبات تهران نیز هزینه سیاسی زیادی برای دولت آمریکا به همراه دارد.
اورانیوم مدفونشده؛ معمای حلنشده برنامه هستهای ایران
یک مقام ارشد اروپایی دیگر که از سوی نهاد اطلاعاتی کشورش در جریان تحولات قرار گرفته، معتقد است عملیات نظامی آمریکا به نتیجهای کاملاً معکوس با هدف اولیه خود منجر شده است.
به گفته این مقام، حملات نظامی نهتنها ایران را تضعیف نکرده، بلکه موجب تقویت موقعیت این کشور، متمرکز شدن قدرت در دست جریانهای تندروتر و پیچیدهتر شدن مسئله هستهای ایران شده است.
این مقام اروپایی و یک مقام غربی دیگر، اعلام کردند گزارشهای اطلاعاتی نشان میدهد بخش قابلتوجهی از ذخایر اورانیوم با غنای بالای ایران احتمالاً در اعماق کوه کلنگ، یک تأسیسات زیرزمینی بهشدت مستحکم در نزدیکی مجموعه هستهای نطنز، مدفون شده است. مقام اروپایی مذکور، در این زمینه گفت:
ایران انگیزههای زیادی دارد تا یک برنامه هستهای مخفی را دنبال کند؛ برنامهای که با هدف تضمین بازدارندگی در برابر مداخله نظامی احتمالی آمریکا در آینده طراحی شده باشد.
ایران همواره تأکید کرده که برنامه هستهای این کشور اهداف صلحآمیز و غیرنظامی دارد و به دنبال ساخت سلاح هستهای نیست. تهران همچنین اعلام کرده تا زمانی که جنگ ادامه دارد، اجازه بازگشت بازرسان هستهای را نخواهد داد.
آرون دیوید میلر، مذاکرهکننده پیشین آمریکا در امور خاورمیانه، گزینههای واشنگتن را تشدید تنش، مذاکره، تسلیم شدن یا به زانو درآوردن ایران از طریق فشار اقتصادی توصیف میکند. به گفته او، همچنان احتمال اقدام نظامی پیش از آنکه دموکراتها در ژانویه کنترل کنگره را به دست بگیرند، وجود دارد.
راهبرد سوم ترامپ؛ فشار اقتصادی به جای جنگ دوباره
یک مقام آمریکایی اعلام کرد کارزار فشار اقتصادی به اندازهای به ایران آسیب زده که رئیسجمهور آمریکا دیگر نیازی به انجام عملیات نظامی گسترده نمیبیند. او همچنین تأکید کرد که ترامپ برای جلوگیری از دستیابی تهران به سلاح هستهای، همه گزینهها را روی میز دارد.
مارکو روبیو، وزیر امور خارجه آمریکا، هفته گذشته در دیدار با وزیران خارجه گروه هفت در پاریس اعلام کرد واشنگتن میان ازسرگیری جنگ و پذیرش توافقی ضعیف گرفتار نشده است.
به گفته چهار دیپلمات حاضر در این نشست، روبیو از وجود گزینه سومی سخن گفته است: ادامه فشار اقتصادی تا زمانی که ایران متوجه شود کنترل شرایط را در اختیار ندارد و به امتیازهایی تن بدهد که زمینه دستیابی به توافقی متوازن را فراهم کند.
مقامهای اروپایی معتقدند ترامپ در حال حاضر همین گزینه سوم را انتخاب کرده است؛ هرچند یکی از آنها هشدار داده که رئیسجمهور آمریکا ممکن است در هر لحظه تصمیم خود را تغییر دهد.
یکی از مقامهای ارشد اروپایی نیز گفت ترامپ هنوز گزینه نظامی را بهطور کامل کنار نگذاشته و آرامش فعلی درگیریها از نگاه بسیاری از ناظران، فرصتی موقت برای پیشبرد دیپلماسی محسوب میشود.
در همین حال، دو منبع در کشورهای حاشیه خلیج فارس به رویترز گفتند این کشورها به ترامپ هشدار دادهاند که ازسرگیری بمباران ایران میتواند حملات تلافیجویانه تهران علیه زیرساختهای آنها را به دنبال داشته باشد.
جاسم البدیوی، دبیرکل شورای همکاری خلیج فارس، هفته گذشته اعلام کرد کشورهای عضو این شورا در جریان جنگ هدف بیش از ۷ هزار موشک و پهپاد ایرانی قرار گرفتهاند.
ابتسام الکتبی، رئیس اندیشکده مرکز سیاست امارات، در این باره گفت:
آمریکا به ایران حمله میکند، اما ایران مستقیماً آمریکا را هدف قرار نمیدهد؛ بلکه کشورهای خلیج فارس را هدف میگیرد. کشورهای خلیج فارس اهرم فشاری برای تهدید ایران ندارند. آمریکا چنین اهرمی دارد، اما این اهرم شکسته است.
یکی از منابع منطقهای نیز گفت:
همه از ترامپ خواستند حمله نکند و خود او نیز تمایلی به این کار نداشت.
با این حال، ترامپ اکنون فرصت محدودی برای تصمیمگیری در اختیار دارد و سه ناو هواپیمابر آمریکایی نیز در منطقه مستقر هستند. این منبع در پاسخ به این پرسش که آیا ترامپ از این فرصت برای اقدام استفاده خواهد کرد، گفت: «پیشبینی رفتار ترامپ دشوار است.»
اختلاف تهران و واشنگتن بر سر اینکه چه کسی باید اول عقبنشینی کند
رویترز میگوید تمام منابعی که با آنها گفتوگو کرده، معتقدند مذاکرات غیرمستقیم ایران و آمریکا همچنان بر سر ترتیب اقدامات دو طرف متوقف مانده است. این منابع میگویند تهران خواهان پایان محاصره دریایی، آزادسازی داراییهای مسدودشده و ازسرگیری فروش نفت خود پیش از آغاز مذاکرات محتوایی است.
ایران همچنین پایان درگیریها در تمامی جبههها و به رسمیت شناخته شدن نقش این کشور در مدیریت عبورومرور از تنگه هرمز را مطالبه میکند؛ گذرگاهی حیاتی که بخش مهمی از انتقال انرژی جهان از آن انجام میشود.
در مقابل، تهران حاضر است تنگه هرمز را بازگشایی کند و تنها متعهد شود که در مراحل بعدی درباره برنامه هستهای خود گفتوگو کند. اما واشنگتن خواهان اقدامات متقابل و همزمان است و تأکید دارد که ایران باید از همان ابتدای مذاکرات، تعهدات قابل راستیآزمایی درباره برنامه هستهای خود ارائه دهد.
نخستوزیر قطر پس از دیدار با ترامپ، در پاریس مقامهای کشورهای گروه هفت را در جریان آخرین تحولات قرار داد. یکی از مقامهای اروپایی حاضر در این نشست گفت او برای اعلام دستیابی به راهحل نهایی به پاریس نیامده بود، اما تأکید کرد که تلاشهای میانجیگرانه همچنان ادامه دارد؛ هرچند اختلافات جدی میان طرفین باقی مانده است.
مقامهای اروپایی معتقدند مسئله هستهای ایران باید از نخستین مرحله مذاکرات در دستور کار قرار گیرد. آنها همچنین خواسته تهران برای حلوفصل موضوع محاصره تنگه هرمز، لغو تحریمها و سپس اجازه بازگشت بازرسان هستهای را غیرقابلقبول میدانند.
به باور این مقامها، دستیابی به توافق احتمالاً تنها زمانی ممکن خواهد شد که هر دو طرف به جای امتیاز دادن مستقیم به یکدیگر، در برابر طرفهای ثالث، بهویژه کشورهای حاشیه خلیج فارس، انعطاف نشان دهند. چنین رویکردی میتواند به ایران اجازه دهد توافق احتمالی را نه پذیرش خواستههای آمریکا، بلکه پاسخ به مطالبات منطقهای معرفی کند.