در دیپلماسی، گاهی مهمترین بخش یک مطالبه، چیزی نیست که به زبان آورده میشود؛ بلکه انتظاری است که پشت آن پنهان مانده است. تأکید دونالد ترامپ بر دستیابی به توافقی «دائمی» با ایران را هم باید در همین چارچوب بررسی کرد. او از توافقی صحبت میکند که مانع دستیابی ایران به سلاح هستهای شود، اما مجموعه مواضعش نشان میدهد که نگاه واشنگتن به نتیجه این تقابل ممکن است فراتر از محدود کردن برنامه هستهای تهران باشد.
اگر مسئله صرفاً جلوگیری از دستیابی ایران به سلاح هستهای بود، موضوع مذاکره میتوانست حول سطح غنیسازی، ذخایر اورانیوم، نظارتهای بینالمللی و تضمینهای فنی شکل بگیرد. اینها موضوعاتی مشخصاند که میتوان درباره آنها مذاکره کرد، اختلافها را سنجید و برایشان راهحل پیدا کرد.
اما وقتی رئیسجمهور آمریکا در کنار مطالبه توافق هستهای، درباره تغییرات در ساختار رهبری ایران و عقلانیتر شدن رهبران جدید این کشور صحبت میکند، دیگر نمیتوان تمام پیامهای سیاسی واشنگتن را در چارچوب یک اختلاف فنی و هستهای خلاصه کرد.

دونالد ترامپ حتی گفته است که علاقه ویژهای به تغییر حکومت ایران نداشته، اما حملات نظامی باعث تغییراتی در رهبری این کشور شده است. فارغ از ارزیابی او از این تحولات، کنار هم قرار گرفتن چنین اظهاراتی با مطالبه یک توافق دائمی، این سؤال را ایجاد میکند که آیا واشنگتن میخواهد صرفاً درباره رفتار هستهای ایران تضمین بگیرد یا انتظار دارد نتیجه جنگ، به تغییر گستردهتری در رفتار و جایگاه سیاسی تهران منجر شود؟
این تفاوت، صرفاً یک بحث لفظی نیست. توافقی که هدفش جلوگیری از ساخت سلاح هستهای باشد، محدوده مشخصی دارد؛ اما توافقی که قرار است نگرانیهای سیاسی، امنیتی و منطقهای آمریکا را نیز برای بلندمدت برطرف کند، عملاً به موضوعی بسیار گستردهتر تبدیل میشود. در حالت دوم، دیگر روشن نیست که حتی چه امتیازی میتواند رضایت واشنگتن را جلب کند و چه زمانی میتوان گفت مذاکرات به نتیجه رسیده است.
از سوی دیگر، موضع تهران نیز نشان میدهد که ایران حاضر نیست پرونده هستهای را جدا از شرایطی که پس از جنگ با آن روبهرو شده، بررسی کند. عباس عراقچی از ضرورت پایبندی آمریکا به تعهدات و پذیرش شروط ایران برای بازگشایی تنگه هرمز سخن گفته و کاظم غریبآبادی، معاون وزیر امور خارجه، نیز تأکید کرده که مذاکرات هستهای هنوز آغاز نشده و مواد هستهای ایران تحت هیچ شرایطی به خارج منتقل نخواهد شد. این مواضع نشان میدهد که تهران نمیخواهد مذاکره صرفاً به چارچوبی محدود شود که واشنگتن از پیش تعیین کرده است.
اینجا دو برداشت متفاوت از پایان بحران مقابل یکدیگر قرار میگیرند. آمریکا به دنبال توافقی است که بتواند آن را تضمینی بلندمدت برای جلوگیری از دستیابی ایران به سلاح هستهای معرفی کند؛ در مقابل، ایران میخواهد پیش از ورود به مذاکرات هستهای، تکلیف بخشی از پیامدهای جنگ و فشارهای اقتصادی و سیاسی روشن شود. بنابراین، اختلاف فقط بر سر مفاد یک توافق نیست؛ بر سر این است که اساساً قرار است چه مسئلهای حل شود.

اصرار ترامپ بر واژه «دائمی» نیز از همین منظر اهمیت پیدا میکند. در سیاست بینالملل، هیچ توافقی نمیتواند تمام تحولات آینده را از پیش کنترل کند. توافقها میتوانند تعهد ایجاد کنند، سازوکار نظارتی داشته باشند و هزینه نقض تعهدات را افزایش دهند؛ اما نمیتوانند جایگزین همه اختلافات راهبردی میان دو کشور شوند. اگر واشنگتن انتظار داشته باشد یک توافق هستهای، بهتنهایی تمام نگرانیهایش درباره ایران را برطرف کند، احتمالاً از همان ابتدا تعریف غیرواقعبینانهای از نتیجه مذاکرات ارائه کرده است.
این مسئله برای تهران نیز یک آزمون مهم است. ایران باید میان دفاع از حقوق و منافع خود در مذاکرات هستهای و جلوگیری از تبدیل شدن این مذاکرات به میدان امتیازگیری در موضوعات نامرتبط تمایز قائل شود. گسترش بیحدوحصر دستورکار مذاکرات میتواند توافق را از یک راهحل قابل ارزیابی به فرایندی بیپایان تبدیل کند؛ فرایندی که در آن هر امتیاز، مطالبه تازهای را به دنبال داشته باشد.
در نهایت، شاید پرسش اصلی این نباشد که دونالد ترامپ چه زمانی با ایران به توافق میرسد؛ بلکه این باشد که از نظر او، یک توافق موفق با ایران دقیقاً چه معنایی دارد. اگر توافق قرار است به ابزاری برای بازتعریف جایگاه سیاسی و راهبردی ایران تبدیل شود، مسئله دیگر صرفاً هستهای نیست. توافقی که قرار است یک پرونده را ببندد، نباید به مجوزی برای باز کردن بیپایان پروندههای تازه تبدیل شود.