دویستوشصتوسومین روز جنگ ایران و آمریکا با مجموعهای از تحولات نظامی در تنگه هرمز، جنوب ایران، اقلیم کردستان عراق و بحرین همراه بود؛ تحولاتی که نشان میدهد دامنه درگیریها همچنان فراتر از میدان مستقیم نبرد گسترش یافته است. در کنار گزارشهای مربوط به حملات پهپادی، انهدام تجهیزات نظامی و آسیبدیدن نفتکشها، پیامدهای اقتصادی جنگ نیز بیش از گذشته مورد توجه رسانهها و محافل سیاسی غرب قرار گرفته است.
تداوم ناامنی در مسیرهای انتقال انرژی، افزایش نگرانی کشورهای اروپایی از تأمین سوخت زمستانی و طرح پرسشهایی درباره توان واشنگتن برای حفاظت از متحدان منطقهای خود، سه محور اصلی تحولات اخیر به شمار میروند.
تنگه هرمز؛ کانون تحولات نظامی روز ۲۶۳ جنگ
بامداد روز گذشته، سازمان عملیات تجارت دریایی انگلیس از دریافت گزارشی درباره حمله به یک نفتکش در تنگه هرمز خبر داد و اعلام کرد این حادثه موجب از کار افتادن کشتی شده است.
همزمان، رسانههای محلی عراق از شنیده شدن صدای چند انفجار در استان سلیمانیه واقع در اقلیم کردستان خبر دادند. شبکه المیادین نیز گزارش داد که مخفیگاه عناصر مسلح جداییطلب ضدایرانی در منطقه «سورداش» هدف حملات پهپادی قرار گرفته است.
در ادامه این تحولات، روابط عمومی سپاه پاسداران انقلاب اسلامی از بهغنیمتگرفتن نهمین پهپاد MQM-170 آمریکایی خبر داد. بر اساس بیانیه سپاه، این پهپاد در جریان عملیات جنگ الکترونیک متخصصان نیروی هوافضای سپاه، در آسمان جنوب قشم تحت کنترل قرار گرفت و سالم بر زمین نشانده شد.
این اتفاق، در صورت تأیید مستقل جزئیات آن، میتواند نشانهای از نقش فزاینده توانمندیهای جنگ الکترونیک در مقابله با تجهیزات شناسایی و عملیاتی آمریکا باشد؛ حوزهای که در کنار سامانههای پدافندی، به یکی از محورهای مهم تقابل نظامی دو طرف تبدیل شده است.
از آتشسوزی نفتکش تا انهدام پهپاد آمریکایی
ظهر روز گذشته نیز تصاویری از آتشسوزی یک نفتکش در شرق تنگه هرمز منتشر شد. ارتش جمهوری اسلامی ایران با انتشار بیانیهای اعلام کرد این نفتکش به دلیل تردد در محدوده ممنوعه، خاموش کردن سامانههای ناوبری و رعایت نکردن مقررات اعلامشده، با مین دریایی برخورد کرده و بهشدت آسیب دیده است.
ارتش در این بیانیه تأکید کرد که تردد در تنگه هرمز مستلزم رعایت مقررات و هماهنگی با نیروهای مسلح است.
اندکی بعد، سپاه پاسداران نیز از انهدام یک فروند پهپاد MQ-1 آمریکایی در جنوب جزیره قشم خبر داد. به اعلام سپاه، این پهپاد با آتش سامانه نوین پدافند نیروی هوافضا سرنگون شد و شمار پهپادهای MQ-1 منهدمشده از پایان چهلمین روز جنگ تاکنون به ۱۸ فروند رسید.
سپاه در واکنش به این اتفاق، با انتقاد از عملکرد فرماندهی مرکزی ارتش آمریکا، سنتکام، خسارتهای واردشده به ناوگان پهپادی این کشور را مورد توجه قرار داد و در بیانیه خود از تعبیر کنایهآمیز «مدال خسارت» برای فرمانده سنتکام استفاده کرد.
حمله به پایگاه آمریکا در بحرین؛ گسترش دامنه تقابل
تحولات نظامی روز گذشته به تنگه هرمز محدود نماند. سپاه پاسداران در بیانیه دیگری اعلام کرد که در پاسخ به تداوم نقض حریم هوایی ایران توسط پهپادهای آمریکایی، یک سامانه راداری متعلق به نیروهای این کشور در پایگاه شیخ عیسی بحرین را هدف حمله پهپادی قرار داده است.
بر اساس اعلام سپاه، این عملیات در ادامه اقدامات پدافندی و جنگ الکترونیک علیه پهپادهای آمریکایی انجام شده است.
هدف قرار گرفتن تأسیسات نظامی آمریکا در بحرین، در کنار تحولات اقلیم کردستان عراق و تنگه هرمز، نشاندهنده گسترش جغرافیایی درگیریها و افزایش خطر سرایت تبعات نظامی جنگ به کشورهای میزبان پایگاههای آمریکایی است.
زمستان سخت اروپا؛ بحران انرژی در سایه جنگ
در کنار تحولات نظامی، وضعیت تنگه هرمز و تأثیر اختلال در تردد نفتکشها بر بازار جهانی انرژی، به یکی از مهمترین نگرانیهای متحدان اروپایی واشنگتن تبدیل شده است.
تداوم محدودیتها در این آبراه راهبردی، بهویژه با نزدیک شدن به فصل زمستان، میتواند فشار مضاعفی بر اقتصاد کشورهای واردکننده انرژی وارد کند.
در همین زمینه، در متن اظهاراتی منتسب به نخستوزیر انگلیس در ضیافت سالانه شهرداری لندن آمده است: «ما نمیتوانیم اجازه دهیم این جنگ بهطور نامحدود ادامه یابد، زیرا قیمت انرژی را برای مردم عادی بهشدت افزایش میدهد.»
وی همچنین بر حمایت از تلاش میانجیها برای پایان جنگ، بازگشایی تنگه هرمز و دستیابی به توافق درباره برنامه هستهای ایران تأکید کرده است.
همزمان، نشریه آلمانی «فوکوس» با اشاره به کاهش ذخایر گاز آلمان و اختلال در عرضه جهانی انرژی، نسبت به احتمال کمبود گاز در این کشور تا مارس ۲۰۲۷، در صورت وقوع زمستانی سخت، هشدار داده است.
این هشدارها نشان میدهد پیامدهای اقتصادی جنگ صرفاً به کشورهای درگیر محدود نمیشود و اقتصادهای اروپایی نیز ممکن است با افزایش هزینه تأمین انرژی و فشارهای تورمی مواجه شوند.
در همین ارتباط، استیو بنن، مشاور سابق ترامپ، در گفتوگو با روزنامه تلگراف اعلام کرده که با ورود دوباره آمریکا به جنگ با ایران پس از جنگ ۱۲روزه مخالف بوده است. اظهاراتی که میتوان آن را در چارچوب اختلافنظرهای داخلی جریان نزدیک به ترامپ درباره هزینههای ادامه جنگ بررسی کرد.
تردید متحدان عرب واشنگتن به چتر امنیتی آمریکا
پیامدهای جنگ تنها به بازار انرژی محدود نمانده و معادلات امنیتی غرب آسیا را نیز تحت تأثیر قرار داده است.
روزنامه نیویورکتایمز در گزارشی به آسیبپذیری پایگاههای نظامی آمریکا در منطقه و افزایش تردید متحدان عرب واشنگتن نسبت به تضمینهای امنیتی این کشور پرداخته است.
بر اساس این تحلیل، جنگ با ایران پرسشهای تازهای درباره آینده حضور نظامی آمریکا در خاورمیانه ایجاد کرده و بحث بازنگری در ساختار امنیتی منطقه و کاهش وابستگی انحصاری به واشنگتن را تقویت کرده است.
در همین زمینه، جوشوا لندیس و استفان والت، دو استاد دانشگاه آمریکایی، در گفتوگویی اینترنتی به پیامدهای جنگ بر مناسبات آمریکا و کشورهای حاشیه خلیج فارس پرداختند.
به اعتقاد آنان، معادله سنتی «نفت در برابر امنیت» با چالش جدی مواجه شده و موقعیت جغرافیایی ایران در کنار توانمندیهای نظامی این کشور، نقش تعیینکنندهای در تحولات تنگه هرمز دارد.
لندیس همچنین معتقد است کشورهای عربی منطقه درباره تصمیمات واشنگتن و توانایی آمریکا برای تأمین امنیت آنها با تردیدهای بیشتری روبهرو شدهاند.
رابرت پیپ: آمریکا در جنگ با ایران گرفتار بنبست شده است
رابرت پیپ، استاد علوم سیاسی دانشگاه شیکاگو، نیز در ارزیابی خود از روند جنگ، نسبت به وضعیت راهبردی آمریکا هشدار داده است.
او با اشاره به استمرار محدودیتهای تردد در تنگه هرمز، معتقد است واشنگتن در دستیابی به اهداف خود با مشکلات جدی مواجه شده است.
پیپ در توصیف راهبرد ترامپ از تشبیه «قمارباز بازنده» استفاده کرده و گفته است رئیسجمهور آمریکا پس از ناکامیهای پیاپی، همچنان با امید به تغییر شرایط، به اقدامات پرخطر متوسل میشود.
این دیدگاهها نشاندهنده شکلگیری انتقادهایی در محافل دانشگاهی و سیاسی آمریکا نسبت به هزینهها و پیامدهای راهبرد نظامی واشنگتن در قبال ایران است.
فرسایش امنیت منطقهای و فشار اقتصادی؛ دو پیامد ادامه جنگ
مجموع تحولات روز دویستوشصتوسوم جنگ را میتوان در دو سطح نظامی و اقتصادی ارزیابی کرد. در سطح نظامی، تداوم عملیات پهپادی، درگیریهای پدافندی و حملات به تأسیسات و تجهیزات نظامی، از استمرار تقابل مستقیم و غیرمستقیم ایران و آمریکا حکایت دارد.
در سطح اقتصادی نیز اختلال در تردد دریایی از تنگه هرمز، نگرانی درباره قیمت انرژی و احتمال تشدید فشار بر اقتصاد کشورهای واردکننده نفت و گاز را افزایش داده است.
در این میان، کشورهای عربی میزبان نیروهای آمریکایی با چالش امنیتی و دولتهای اروپایی با نگرانی از افزایش هزینههای اقتصادی جنگ مواجهاند.
آنچه از مجموعه این تحولات برمیآید، افزایش هزینههای ادامه درگیری برای بازیگران منطقهای و فرامنطقهای است. در چنین شرایطی، آینده تنگه هرمز، میزان گسترش تقابل نظامی و امکان دستیابی به توافق سیاسی، سه متغیر تعیینکننده در مسیر تحولات پیشرو خواهند بود.