انتشار گزارشی درباره شبکه گسترده سدها و طرحهای انتقال آب در ایران، بحث تازهای را درباره ارتباط احتمالی زیرساختهای غیرنظامی با مراکز نظامی به راه انداخته است. در این گزارش ادعا شده که همپوشانی جغرافیایی برخی پروژههای آبی با مناطقی که در جریان حملات هوایی آمریکا و اسرائیل هدف قرار گرفتهاند، میتواند پرسشهایی درباره کارکرد احتمالی این تأسیسات ایجاد کند.
نویسندگان گزارش با استناد به اظهارات شماری از کارشناسان حوزه آب و مسائل نظامی، این احتمال را مطرح کردهاند که برخی پروژههای آبی، علاوه بر کارکردهای معمول خود، ممکن است در تأمین نیازهای تأسیسات زیرزمینی نظامی نیز نقش داشته باشند.
با این حال، نکته مهم در محتوای این گزارش آن است که ارتباط مستقیم میان سدها و مراکز موشکی بهعنوان یک واقعیت اثباتشده ارائه نشده و بخش مهمی از استدلالها بر پایه بررسی نقشهها، نزدیکی جغرافیایی و برداشت کارشناسان شکل گرفته است؛ موضوعی که خود به یکی از محورهای اصلی انتقادها تبدیل شده است.
چرا سدها و طرحهای انتقال آب اهمیت پیدا کردهاند؟
سدها از مهمترین زیرساختهای راهبردی هر کشور به شمار میروند و نقش آنها تنها به ذخیرهسازی آب محدود نمیشود. تأمین آب شرب، پشتیبانی از بخش کشاورزی، کنترل سیلاب، تولید برق و کمک به مدیریت منابع آبی از جمله کارکردهای اصلی این تأسیسات است.
در کشوری مانند ایران که با محدودیت منابع آب و دورههای متوالی خشکسالی روبهروست، اهمیت این زیرساختها دوچندان است. هرگونه آسیب به سدها و شبکههای انتقال آب میتواند پیامدهایی فراتر از خسارت به یک سازه عمرانی داشته باشد و زندگی روزمره شهروندان، فعالیت اقتصادی، کشاورزی و امنیت آبی مناطق مختلف را تحت تأثیر قرار دهد.
از همین رو، کارشناسان معتقدند صرف قرار گرفتن یک سد یا تأسیسات آبی در نزدیکی یک منطقه نظامی، بهتنهایی نمیتواند دلیلی برای اثبات کاربری نظامی آن باشد. برای اثبات چنین ادعایی، شواهد مستقل و مستند درباره نوع استفاده، میزان مصرف و ارتباط عملیاتی میان دو مجموعه ضروری است.
واکنش تهران به ادعای ارتباط سدها با مراکز موشکی
این گزارش با واکنش مقامهای ایرانی همراه شد. محمدباقر قالیباف، رئیس مجلس شورای اسلامی، با انتقاد از طرح چنین ادعاهایی، نسبت به پیامدهای تعمیم دادن منطق «کاربری دوگانه» به زیرساختهای غیرنظامی هشدار داد.
قالیباف در واکنش خود این پرسش را مطرح کرد که اگر نزدیکی یک سد به تأسیسات نظامی بتواند مبنای طرح ادعای کاربری دوگانه قرار گیرد، چرا همین منطق درباره سدها، نیروگاهها و بنادر نزدیک به پایگاههای آمریکا و اسرائیل در منطقه اعمال نشود؟
این موضعگیری در واقع هشداری درباره پیامدهای گسترش چنین استدلالی در مناقشات نظامی منطقه محسوب میشود؛ زیرا پذیرش این معیار میتواند دامنه اهداف بالقوه در یک درگیری را از مراکز نظامی به مجموعهای از زیرساختهای حیاتی و مورد استفاده عموم مردم گسترش دهد.
وزارت خارجه: نزدیکی جغرافیایی، مجوز حمله نیست
اسماعیل بقائی، سخنگوی وزارت امور خارجه، نیز ادعاهای مطرحشده درباره ارتباط سدهای ایران با مراکز موشکی را بیاساس دانست و آن را بخشی از فضاسازی تبلیغاتی برای ایجاد توجیه امنیتی جهت حمله به زیرساختهای حیاتی کشور توصیف کرد.
موضع وزارت امور خارجه بر این نکته تأکید دارد که نزدیکی جغرافیایی یک زیرساخت غیرنظامی به یک تأسیسات نظامی، بهخودیخود نمیتواند مبنای مشروعیتبخشی به حمله علیه آن باشد. از این منظر، چنین استدلالی میتواند زمینه عادیسازی هدف قرار دادن تأسیساتی را فراهم کند که مستقیماً با نیازهای اساسی مردم ارتباط دارند.
اهمیت این موضوع زمانی بیشتر میشود که زیرساختهای آب، برق و انرژی در هر کشور، بخش جداییناپذیر زندگی غیرنظامیان محسوب میشوند و تخریب آنها میتواند خسارتهای گسترده و طولانیمدتی به دنبال داشته باشد.
انتقاد کارشناسان؛ همزمانی و نزدیکی، دلیل اثبات رابطه نیست
گزارش منتشرشده با انتقادهایی از سوی کارشناسان حوزه آب و محیط زیست نیز روبهرو شده است. یکی از محورهای اصلی این انتقادها، تفاوت میان مشاهده همپوشانی جغرافیایی و اثبات وجود رابطه مستقیم میان دو مجموعه است.
کاوه مدنی، مدیر مؤسسه آب، محیط زیست و سلامت دانشگاه سازمان ملل متحد، این نوع استدلال را تقلیلگرایانه و جنجالبرانگیز ارزیابی کرده و تأکید داشته است که نزدیکی مکانی به معنای وجود رابطه علت و معلولی نیست.
نیما شکری، استاد دانشگاه صنعتی هامبورگ که اظهارات و بررسیهای او در گزارش مورد استناد قرار گرفته بود نیز تصریح کرده است که نزدیکی سدها به اهداف نظامی، دلیل ساخت آنها را اثبات نمیکند و نمیتواند توجیهی برای حمله به این تأسیسات باشد.
همچنین اسفندیار باتمانقلیچ، بنیانگذار اندیشکده «بورس و بازار»، با اشاره به آمار سدهای ایران و تعداد محدود سدهای مجهز به توربین تولید برق، درباره تعمیم فرضیه تأمین برق تأسیسات نظامی از طریق شبکه گسترده سدها ابراز تردید کرده است.
این واکنشها نشان میدهد که حتی در میان کارشناسانی که درباره زیرساختهای آب و امنیت منطقه اظهارنظر کردهاند، درباره میزان اعتبار و نتیجهگیریهای گزارش منتشرشده اتفاق نظر وجود ندارد.
فهرست ۲۵ زیرساخت منطقهای چه ارتباطی با این ماجرا دارد؟
در ادامه این مناقشه، موضوع زیرساختهای حیاتی کشورهای منطقه نیز مطرح شده است. در گزارش مورد اشاره، مجموعهای از ۲۵ تأسیسات مرتبط با آب، برق، انرژی و سدسازی در چند کشور منطقه و سرزمینهای اشغالی معرفی شدهاند.
این فهرست شامل تأسیساتی در بحرین، کویت، امارات متحده عربی، اردن، قطر، عربستان سعودی و سرزمینهای اشغالی است. بخش قابل توجهی از این مجموعهها در حوزه تولید برق، شیرینسازی آب دریا و تأمین آب مورد نیاز شهرها فعالیت دارند؛ زیرساختهایی که در شرایط عادی نقشی اساسی در زندگی اقتصادی و اجتماعی این کشورها ایفا میکنند.
با این حال، انتشار چنین فهرستی به معنای تأیید رسمی قرار گرفتن این تأسیسات در بانک اهداف نظامی ایران نیست. همچنین نمیتوان صرفاً بر اساس اطلاعات منتشرشده درباره موقعیت جغرافیایی این مجموعهها، درباره تصمیم عملیاتی یا برنامه نظامی مشخصی نتیجهگیری کرد.
نکته اصلی در طرح این موضوع، برجسته شدن آسیبپذیری متقابل زیرساختهای حیاتی در منطقه و پیامدهای خطرناک تبدیل تأسیسات آب و برق به ابزار فشار در منازعات نظامی است.
چرا هدف قرار گرفتن زیرساختهای آب و برق خطرناک است؟
زیرساختهای آب و انرژی از جمله بخشهایی هستند که آسیب دیدن آنها میتواند آثار زنجیرهای در بخشهای مختلف یک کشور ایجاد کند. برای نمونه، اختلال در فعالیت تأسیسات آبشیرینکن ممکن است تأمین آب آشامیدنی مناطق وابسته به این مجموعهها را با مشکل روبهرو کند.
از سوی دیگر، آسیب به نیروگاهها میتواند برقرسانی به بیمارستانها، مراکز درمانی، صنایع، شبکه حملونقل و سامانههای ارتباطی را مختل کند. در مناطق خشک و کمآب نیز خسارت به سدها و شبکههای انتقال آب ممکن است پیامدهایی طولانیمدت برای کشاورزی و تأمین آب شرب به همراه داشته باشد.
به همین دلیل، کارشناسان حقوق بینالملل بشردوستانه بر ضرورت تفکیک اهداف نظامی از تأسیسات غیرنظامی تأکید دارند. حتی در شرایطی که یک زیرساخت دارای برخی کارکردهای مرتبط با حوزه نظامی باشد، ارزیابی حقوقی حمله به آن نیازمند بررسی دقیق شرایط، ماهیت استفاده، تناسب و پیامدهای احتمالی برای غیرنظامیان است.
معادله تازه بازدارندگی در منطقه
تحولات اخیر نشان میدهد که مناقشه بر سر زیرساختهای حیاتی، از یک بحث رسانهای درباره کارکرد سدهای ایران فراتر رفته و به بخشی از معادله امنیتی منطقه تبدیل شده است. از یک سو، ادعاهایی درباره ارتباط احتمالی زیرساختهای آبی ایران با مراکز نظامی مطرح میشود و از سوی دیگر، مقامهای ایرانی نسبت به پیامدهای پذیرش چنین استدلالی هشدار میدهند.
در این میان، طرح موضوع تأسیسات آبشیرینکن، نیروگاهها و سدهای کشورهای منطقه نشان میدهد که هرگونه گسترش درگیری به حوزه زیرساختهای غیرنظامی میتواند دامنه خسارتها را بهشدت افزایش دهد و زندگی میلیونها نفر را تحت تأثیر قرار دهد.
آنچه در این میان اهمیت دارد، پرهیز از تبدیل ادعاهای اثباتنشده به مبنای تصمیمگیری نظامی است. زیرساختهای آب، برق و انرژی صرفاً داراییهای اقتصادی یا عمرانی نیستند، بلکه مستقیماً با امنیت انسانی و نیازهای اساسی شهروندان ارتباط دارند. از این رو، هرگونه تهدید علیه آنها میتواند پیامدهایی فراتر از میدان نبرد داشته باشد و ثبات کل منطقه را با مخاطره روبهرو کند.