در دنیای پیچیده سیاست، اقتصاد و حتی روابط انسانی، همواره با یک تصمیم راهبردی روبهرو هستیم: آیا باید پشت میز مذاکره بنشینیم یا از آن عبور کنیم؟ این دوگانه تنها یک انتخاب ساده نیست، بلکه میتواند تعیینکننده مسیر آینده و هزینههای پیشرو باشد.
طرفداران مذاکره معتقدند گفتگو، راهی منطقی برای مدیریت تضادهاست. مذاکره ابزاری برای کاهش تنش، جلوگیری از درگیریهای هزینهبر و دستیابی به توافقاتی است که در آن اصل «برد ـ برد» یا دستکم «کمترین زیان» حاکم باشد. در این رویکرد، مذاکره پلی برای عبور از بنبست و تبدیل دشمن به رقیب یا شریک تلقی میشود و هدف آن، یافتن زمینههای مشترک در میان اختلافات بنیادین است.
در مقابل، استدلال مخالفان مذاکره بر این پایه استوار است که گاهی ورود به مذاکره، به معنای مشروعیتبخشیدن به طرف مقابل یا پذیرش موقعیت نامطلوب است. آنان معتقدند در شرایطی که اصول بنیادین به خطر میافتد یا طرف مقابل به دنبال تضعیف کشور است، مذاکره ممکن است تنها به اتلاف وقت و اعطای امتیازات بیدلیل منجر شود. در این دیدگاه، «نه» گفتن نوعی موضعگیری قاطع برای حفظ عزت و اقتدار محسوب میشود.
انتخاب میان این دو رویکرد به ارزیابی دقیق «توان بازدارندگی» و «میزان نیاز به توافق» وابسته است. مذاکره نباید از موضع ضعف باشد و امتناع از آن نیز نباید از روی لجاجت صورت گیرد. خرد سیاسی و مدیریت هوشمندانه در تشخیص این نکته نهفته است که چه زمانی گفتوگو راهحل است و چه زمانی خودداری از مذاکره میتواند به حفظ اصول کمک کند.
در همین زمینه، امیررضا واعظ آشتیانی، فعال سیاسی اصولگرا، در گفتگوی اختصاصی با «صفحه سیاست» به پرسشهایی درباره دوگانه «مذاکره کنیم یا مذاکره نکنیم» پاسخ داده است که در ادامه میخوانید.
اختلافنظر طبیعی است، اما نباید به دوقطبی اجتماعی تبدیل شود
صفحه سیاست: این روزها در جامعه شاهد دو دیدگاه متفاوت درباره مذاکره با آمریکا هستیم؛ عدهای معتقدند باید مذاکره کرد و عدهای مخالف آن هستند. اساساً این دوگانگی تا چه اندازه طبیعی و تا چه اندازه نگرانکننده است؟
واعظ آشتیانی: وجود دیدگاههای متفاوت در یک جامعه امری طبیعی است و نمیتوان انتظار داشت همه مردم و نخبگان درباره مسائل مهم سیاست خارجی نظر یکسانی داشته باشند. اما آنچه اهمیت دارد، این است که اختلافنظرها نباید به شکاف و دوقطبی اجتماعی تبدیل شود. مسئله اصلی باید منافع ملی، امنیت کشور و حفظ دستاوردهای ملت باشد، نه تقابل گروههای سیاسی با یکدیگر.
تصمیمگیری درباره مذاکره نباید تحت تأثیر جنگ روانی باشد
صفحه سیاست: برای تصمیمگیری درباره مذاکره با آمریکا، چه شاخصهایی باید مورد توجه قرار گیرد؟ آیا شرایط فعلی آمریکا را میتوان نشانه ضعف این کشور دانست؟
واعظ آشتیانی: تصمیمگیری باید بر اساس تحلیلی همهجانبه از شرایط طرف مقابل صورت گیرد. باید دید آمریکا از نظر نظامی، اقتصادی، سیاسی و منطقهای در چه موقعیتی قرار دارد و هزینههای ادامه تقابل برای آن چقدر است.
اگر شواهد نشان میدهد طرف مقابل با محدودیتها و هزینههای جدی مواجه است، طبیعتاً نباید تحت تأثیر جنگ رسانهای و عملیات روانی، موقعیت خودمان را تضعیف کنیم. البته ارزیابی ضعف یا قدرت دشمن نیز باید مبتنی بر شواهد و اطلاعات کارشناسی باشد، نه صرفاً برداشتهای سیاسی.
مذاکره بدون تضمین و تأمین منافع ملی ارزشی ندارد
صفحه سیاست: برخی معتقدند در شرایط فعلی باید به سمت مذاکره حرکت کنیم تا مشکلات اقتصادی کشور کاهش پیدا کند. در مقابل، عدهای میگویند مذاکره بدون دریافت تضمین و امتیاز واقعی، تکرار تجربههای گذشته خواهد بود. نظر شما چیست؟
واعظ آشتیانی: اصل مذاکره نه بهخودیخود نشانه ضعف است و نه مخالفت با مذاکره الزاماً نشانه اقتدار. آنچه اهمیت دارد، شرایط و چارچوب مذاکره است.
اگر قرار است مذاکرهای انجام شود، باید بر اساس احترام متقابل، تعهدات روشن، تضمینهای قابل اتکا و تأمین منافع ملی باشد. نمیتوان پذیرفت که ایران امتیاز بدهد، اما طرف مقابل به تعهدات خود عمل نکند. توافق زمانی ارزشمند است که منافع آن برای کشور ملموس و قابل سنجش باشد.
اختلافات داخلی نباید به ابزار فشار علیه منافع ملی تبدیل شود
صفحه سیاست: آمریکا وقتی میبیند در داخل ایران درباره مذاکره اختلافنظر وجود دارد، چه برداشتی از این وضعیت خواهد داشت؟ آیا این اختلافها میتواند قدرت چانهزنی ایران را کاهش دهد؟
واعظ آشتیانی: قطعاً طرف مقابل تحولات داخلی ایران را رصد میکند و تلاش دارد از اختلافنظرها برای افزایش فشار سیاسی و روانی استفاده کند.
وقتی پیامهای متناقض از داخل کشور مخابره شود، ممکن است این تصور ایجاد شود که ایران درباره راهبرد خود به جمعبندی واحدی نرسیده است. بنابراین ضروری است که در عین حفظ آزادی بیان و امکان نقد، تصمیمات کلان کشور با انسجام و هماهنگی دنبال شود.
اختلافنظر کارشناسی نباید به ابزار فشار علیه منافع ملی تبدیل شود.
مقاومت اقتصادی با شعار محقق نمیشود
صفحه سیاست: در کنار فشارهای سیاسی و نظامی، آمریکا روی فشار اقتصادی و تحریمها نیز حساب ویژهای باز کرده است. آیا اقتصاد ایران ظرفیت مقاومت در برابر این فشارها را دارد؟
واعظ آشتیانی: اقتصاد ایران ظرفیتها و منابع قابل توجهی دارد و کشور از نظر نیروی انسانی، منابع طبیعی، موقعیت جغرافیایی و توان تولیدی از امکانات مهمی برخوردار است.
اما نباید مشکلات معیشتی مردم را نادیده گرفت. مقاومت اقتصادی صرفاً با شعار محقق نمیشود، بلکه نیازمند برنامهریزی، مدیریت صحیح، کاهش وابستگی، حمایت از تولید و کنترل تورم است.
در واقع، هرچه اقتصاد داخلی قویتر باشد، قدرت تصمیمگیری و چانهزنی کشور نیز افزایش پیدا میکند.
نادیده گرفتن دستاوردهای کشور بهاندازه بزرگنمایی موفقیتها نادرست است
صفحه سیاست: در فضای رسانهای شاهدیم که برخی افراد با لحنی صحبت میکنند که گویی همه دستاوردهای کشور نادیده گرفته شده و تنها راهحل، پذیرش خواستههای آمریکاست. این نوع ادبیات چه تأثیری بر افکار عمومی دارد؟
واعظ آشتیانی: نقد و هشدار دادن حق کارشناسان و مسئولان است، اما نقد باید واقعبینانه، مستند و امیدآفرین باشد.
نباید به شکلی صحبت کنیم که جامعه تصور کند کشور هیچ ظرفیت و دستاوردی ندارد یا از پیش شکست خورده است. همانطور که بزرگنمایی موفقیتها درست نیست، نادیده گرفتن توانمندیها و دستاوردهای کشور نیز خطاست.
مردم انتظار دارند واقعیتها صادقانه بیان شود؛ هم مشکلات دیده شود و هم ظرفیتها و موفقیتها.
نقد سیاسی نباید به تخریب شخصیت افراد منجر شود
صفحه سیاست: برخی از مردم نسبت به افرادی که در گذشته مسئولیتهای مهم سیاسی داشتهاند و امروز مواضع انتقادی دارند، واکنشهای تندی نشان میدهند. چگونه میتوان این فضای احساسی را مدیریت کرد؟
واعظ آشتیانی: باید میان نقد سیاسی، مسئولیتپذیری و تخریب شخصیت افراد تفاوت قائل شویم. هیچکس نباید به دلیل داشتن سابقه مسئولیت یا دیدگاه متفاوت، از حق اظهارنظر محروم شود.
در مقابل، افرادی که سابقه مسئولیت دارند نیز باید نسبت به آثار سخنان خود بر جامعه حساس باشند.
ادبیات ناامیدکننده، اتهامزنی و تخریب متقابل کمکی به حل مشکلات نمیکند. راه درست، گفتوگوی کارشناسی، پذیرش نقد و پرهیز از دوقطبیسازی است.
مذاکره نباید به معنای عقبنشینی یکطرفه باشد
صفحه سیاست: در نهایت، به نظر شما راهبرد درست ایران در برابر آمریکا چیست؟ مذاکره یا عدم مذاکره؟ و مهمتر از آن، چگونه باید از منافع ملی و انسجام داخلی محافظت کرد؟
واعظ آشتیانی: به اعتقاد من، نباید تصمیم کشور را به یک دوگانه ساده تحت عنوان «مذاکره کنیم یا مذاکره نکنیم» محدود کنیم. معیار اصلی باید تأمین منافع ملی، حفظ عزت و اقتدار ایران و جلوگیری از تحمیل اراده طرف مقابل باشد.
اگر مذاکره بتواند با حفظ حقوق کشور، تضمین منافع ملی و در شرایط برابر به نتیجه برسد، میتواند یک ابزار دیپلماتیک باشد؛ اما اگر قرار باشد مذاکره به معنای عقبنشینی یکطرفه و نادیده گرفتن حقوق ملت باشد، طبیعتاً قابل پذیرش نیست.
ما باید مراقب باشیم که جنگ روانی دشمن، اختلافنظرهای داخلی را به شکاف اجتماعی تبدیل نکند. امروز بیش از هر زمان دیگری به انسجام ملی، تصمیمگیری کارشناسی و اعتماد متقابل میان مردم و مسئولان نیاز داریم.
پیروزی واقعی زمانی حاصل میشود که تصمیمات ما نه از روی هیجان و عصبانیت، بلکه بر اساس محاسبات دقیق و در راستای منافع بلندمدت کشور باشد.