نشست دونالد ترامپ، ولادیمیر پوتین و شی جینپینگ در روز پنجشنبه ۱۹ نوامبر در حاشیه اجلاس همکاری اقتصادی آسیا و اقیانوسیه در شنژن چین، یکی از مهمترین فرصتها برای بررسی آینده کنترل تسلیحات هستهای بود؛ اما این مذاکرات بدون توافق مشخصی درباره کاهش زرادخانههای اتمی سه کشور پایان یافت.
رهبران سه قدرت جهانی در پایان نشست تنها بیانیهای کلی درباره صلح منتشر کردند و هیچ برنامه مشخصی برای آغاز مذاکرات رسمی یا محدود کردن تسلیحات هستهای اعلام نشد.
محور اصلی اختلاف، درخواست دونالد ترامپ برای تدوین توافقی جدید بود که برخلاف پیمانهای قبلی، علاوه بر آمریکا و روسیه، چین را نیز دربر بگیرد. واشنگتن معتقد است با توجه به رشد توان هستهای پکن، ادامه توافقهای دوجانبه دیگر پاسخگوی شرایط جدید امنیت جهانی نیست؛ اما چین این پیشنهاد را ناعادلانه میداند.
پایان پیمان استارت نو؛ آغاز رقابت تازه هستهای
یکی از عوامل اصلی شکلگیری این اختلاف، پایان اعتبار پیمان «استارت نو» میان آمریکا و روسیه در فوریه ۲۰۲۶ بود؛ توافقی که از سال ۲۰۱۰ برای محدود کردن تسلیحات هستهای راهبردی دو کشور اجرا میشد.
بر اساس این پیمان، آمریکا و روسیه متعهد شده بودند تعداد کلاهکهای هستهای راهبردی مستقر خود را به حداکثر هزار و ۵۵۰ عدد و تعداد موشکهای بالستیک قارهپیما، موشکهای بالستیک زیردریایی و بمبافکنهای سنگین مستقر را به ۷۰۰ سامانه محدود کنند.
استارت نو علاوه بر تعیین سقف تسلیحات، سازوکارهایی برای بازرسی و نظارت متقابل در نظر گرفته بود؛ هرچند پس از آغاز جنگ اوکراین، بخش مهمی از فعالیتهای بازرسی متوقف شد.
پس از پایان این پیمان، روسیه پیشنهاد ادامه محدودیتهای قبلی را مطرح کرد، اما ترامپ خواستار توافقی جدید و گستردهتر شد که چین نیز در آن حضور داشته باشد. از نگاه واشنگتن، هر توافقی که بدون در نظر گرفتن قدرت هستهای رو به رشد چین تنظیم شود، نمیتواند موازنه واقعی قدرت در جهان را منعکس کند.
اختلاف بر سر ۶۲۰ کلاهک؛ استدلال اصلی چین چیست؟
مهمترین دلیل مخالفت پکن با پیشنهاد آمریکا، اختلاف قابلتوجه در تعداد کلاهکهای هستهای سه کشور است.
بر اساس برآورد مؤسسه تحقیقات صلح بینالمللی استکهلم (سیپری)، چین در ابتدای سال ۲۰۲۶ حدود ۶۲۰ کلاهک هستهای در اختیار داشته است. در مقابل، مجموع زرادخانه هستهای روسیه حدود پنجهزار و ۴۲۰ کلاهک و آمریکا حدود پنجهزار و ۴۲ کلاهک برآورد شده است.
این ارقام مجموع ذخایر هستهای کشورها، از جمله کلاهکهای بازنشسته در انتظار انهدام را شامل میشوند و نباید آنها را با تعداد کلاهکهای مستقر و آماده استفاده یکسان دانست.
با وجود این تفاوت، مقایسه کلی نشان میدهد زرادخانه هستهای هر یک از دو کشور آمریکا و روسیه بیش از هشت برابر چین است.
لین جیان، سخنگوی وزارت خارجه چین، پیشتر اعلام کرده بود توان هستهای این کشور با آمریکا و روسیه قابل مقایسه نیست و پکن در شرایط فعلی وارد مذاکرات خلع سلاح هستهای نخواهد شد.
موضع چین این است که ابتدا دو قدرت بزرگتر باید زرادخانههای خود را به میزان قابلتوجهی کاهش دهند و پس از آن، امکان مذاکره درباره محدودیتهای مشترک فراهم شود.
چرا چین فقط به تعداد کلاهکها نگاه نمیکند؟
اختلاف بر سر تعداد تسلیحات هستهای تنها بخشی از دلایل مخالفت چین با پیشنهاد ترامپ است. پکن معتقد است ارزیابی توان بازدارندگی کشورها نباید صرفاً بر اساس تعداد کلاهکهای هستهای انجام شود.
چین بارها اعلام کرده سیاست هستهای خود را بر اصل «عدم استفاده نخستین» از سلاح هستهای و حفظ حداقل توان بازدارندگی بنا کرده است. بر اساس این رویکرد، تسلیحات اتمی بیش از آنکه ابزاری برای آغاز جنگ باشند، وسیلهای برای جلوگیری از حمله هستهای و تضمین توان پاسخگویی به تهدیدها محسوب میشوند.
ژائو مینگهائو، استاد دانشگاه فودان چین، در تحلیل خود تأکید کرده است که اختلاف تعداد کلاهکها تنها یکی از ابعاد موضوع است و پکن نگرانیهای گستردهتری درباره موازنه نظامی دارد.
سامانههای دفاع موشکی آمریکا، توانایی حملات دقیق و فناوریهای نظامی جدید نیز در محاسبات امنیتی چین نقش دارند. از نگاه پکن، محدود کردن زرادخانه هستهای این کشور بدون توجه به برتریهای نظامی آمریکا در حوزههای دیگر، میتواند توازن امنیتی را به زیان چین تغییر دهد.
سون چنگهائو، پژوهشگر دانشگاه تسینگهوا، نیز معتقد است چین هنگام بررسی پیشنهادهای کنترل تسلیحات، تنها تعداد کلاهکها را در نظر نمیگیرد و مجموعه تواناییهای نظامی طرف مقابل را ارزیابی میکند.
گسترش زرادخانه هستهای چین؛ نگرانی تازه واشنگتن
در حالی که چین بر کوچکتر بودن زرادخانه خود تأکید میکند، روند توسعه توان هستهای این کشور در سالهای اخیر شتاب گرفته است.
برآورد سیپری نشان میدهد تعداد کلاهکهای هستهای چین از حدود ۶۰۰ عدد در سال ۲۰۲۵ به حدود ۶۲۰ عدد در ابتدای سال ۲۰۲۶ رسیده است. این افزایش، نگرانیهایی را درباره اهداف بلندمدت برنامه هستهای پکن ایجاد کرده است.
آلخاندرو ریس، استاد دانشگاه هنگکنگ، معتقد است نبود شفافیت کافی درباره برنامه هستهای چین، ارزیابی دقیق اهداف آینده این کشور را دشوار کرده است.
به گفته او، نمیتوان بدون شواهد نتیجه گرفت که پکن قصد دارد زرادخانهای هماندازه آمریکا و روسیه ایجاد کند؛ اما از سوی دیگر، سیاست اعلامی چین درباره بازدارندگی حداقلی نیز بهتنهایی تمام ابعاد گسترش توان هستهای این کشور را توضیح نمیدهد.
همین ابهام، یکی از دلایل اصرار آمریکا بر حضور چین در مذاکرات جدید کنترل تسلیحات است.
آیا توافق هستهای میان آمریکا، روسیه و چین ممکن است؟
با وجود اهمیت کنترل تسلیحات هستهای برای امنیت بینالمللی، دستیابی به توافقی جامع میان سه قدرت در کوتاهمدت دشوار به نظر میرسد.
نبود اعتماد سیاسی، اختلاف بر سر میزان تسلیحات و تفاوت در برداشت کشورها از تهدیدهای امنیتی، مهمترین موانع دستیابی به توافق هستند. هر سه کشور تسلیحات هستهای خود را بخشی از ساختار دفاعی و بازدارندگی میدانند، اما افزایش توان هستهای رقبا را تهدیدی برای امنیت خود تلقی میکنند.
برخی کارشناسان پیشنهاد میکنند مذاکرات بهجای آغاز با تعیین سقف یکسان برای تعداد کلاهکها، ابتدا بر اقدامات اعتمادساز متمرکز شود؛ اقداماتی مانند تبادل اطلاعات، اطلاعرسانی درباره رزمایشهای بزرگ و کاهش خطر استفاده ناخواسته از تسلیحات هستهای.
همچنین نقش هوش مصنوعی در سامانههای فرماندهی و کنترل هستهای به یکی از موضوعات مهم در بحثهای مربوط به امنیت آینده تبدیل شده است.
نشست ترامپ، پوتین و شی جینپینگ نشان داد که اختلاف بر سر کنترل تسلیحات هستهای همچنان یکی از چالشهای اصلی روابط سه قدرت جهانی است. واشنگتن خواهان توافقی با حضور چین است، مسکو به دنبال حفظ محدودیتهای پیشین و پکن نیز معتقد است تا زمانی که فاصله زرادخانهها کاهش پیدا نکند، پذیرش محدودیتهای مشترک منصفانه نخواهد بود.