نخستین واکنش بازارها به اختلال در تنگه هرمز، افزایش قیمت نفت و نگرانی از عرضه گاز بود. در بخش کشاورزی، همان شوک از مسیر دیگری عمل میکند. گاز طبیعی خوراک اصلی تولید آمونیاک است و آمونیاک نیز در ساخت اوره و دیگر کودهای نیتروژنی به کار میرود. وقتی گاز گران میشود، هزینه تولید کود بالا میرود. همزمان، ناامنی مسیرهای دریایی میتواند هزینه بیمه و حمل محمولهها را افزایش دهد و تحویل کود را به تأخیر بیندازد. برای کشاورز، حتی تأخیری کوتاه اگر با موعد مصرف کود همزمان شود، میتواند روی عملکرد محصول اثر بگذارد.
جهش قیمت اوره و دوراهی کشاورزان
ماکسیمو توررو، اقتصاددان ارشد سازمان خواربار و کشاورزی ملل متحد، در نشست خبری ۲۶ مارس ۲۰۲۶ اعلام کرد که قیمت اوره دانهای خاورمیانه در هفته نخست مارس ۱۹ درصد افزایش یافت و به ۵۹۰ دلار در هر تن رسید. به گفته او، قیمت اوره مصر نیز در همان دوره ۲۸ درصد بالا رفت. بانک جهانی در گزارش مه ۲۰۲۶، قیمت اوره دانهای در ماه مارس را ۷۲۵٫۶ دلار در هر تن اعلام کرد که ۵۳٫۷ درصد بالاتر از ماه قبل بود. این ارقام به بازارها و بازههای زمانی متفاوت مربوطاند و هرکدام بخشی از جهش قیمت در آغاز بحران را نشان میدهند.
افزایش قیمت کود زمانی به مسئله تولید غذا تبدیل میشود که کشاورز توان پرداخت آن را از دست بدهد. تولیدکنندهای که سرمایه در گردش محدودی دارد، یا باید هزینه بیشتری بپردازد و حاشیه سود کمتری را بپذیرد، یا مصرف کود را کاهش دهد و ریسک برداشت کمتر را به جان بخرد. بنابراین حتی با وجود کود در بازار، گرانی آن میتواند مصرف را پایین بیاورد. گرانتر شدن سوخت، برق و آبیاری نیز همزمان قدرت مالی کشاورز را محدود میکند.
چرا اثر شوک در فصل برداشت دیده میشود؟
بازار کود میتواند ظرف چند روز به اختلال در عرضه واکنش نشان دهد، اما نتیجه تصمیمی که کشاورز در فصل کاشت یا رشد محصول میگیرد، معمولاً چند ماه بعد مشخص میشود. اثر کاهش مصرف کود بر میزان برداشت نیز به نوع محصول، حاصلخیزی خاک، بارندگی و زمان کوددهی بستگی دارد. به همین دلیل، جهش قیمت اوره بهتنهایی برای برآورد میزان افت تولید گندم، ذرت یا برنج کافی نیست.
در این فاصله، بخشی از فشار میتواند زودتر به مصرفکننده برسد. افزایش هزینه سوخت و حملونقل، آسیاب، بستهبندی و سردخانه را هم گرانتر میکند. در نتیجه، حتی محصولی که پیش از بحران برداشت شده، ممکن است با هزینه بیشتری به بازار برسد. اگر در فصل بعد برداشت نیز کاهش یابد، محدود شدن عرضه فشار دیگری بر قیمتها وارد خواهد کرد.
کدام کشورها بیشتر در معرض فشارند؟
کشورهایی که هم برای خرید غذا و هم برای تأمین کود به واردات وابستهاند، از دو مسیر آسیب میبینند. کشاورزانشان برای تولید داخلی هزینه بیشتری میپردازند و دولتها یا واردکنندگانشان برای خرید غذا از خارج به ارز بیشتری نیاز پیدا میکنند. این فشار در کشورهایی با ذخایر محدود، دسترسی دشوار به اعتبار و منابع ارزی کم، شدیدتر است.
در سطح خانوار هم اثر گرانی یکسان نیست. خانوادههای کمدرآمد سهم بیشتری از بودجه خود را صرف غذا میکنند و افزایش قیمت اقلام اساسی میتواند آنها را به کاهش مقدار یا کیفیت خرید وادار کند. از این رو، حتی در بازاری که کالا همچنان عرضه میشود، افت قدرت خرید میتواند دسترسی خانوار به غذای کافی را محدود کند.
سه مسیر پیش روی بازار غذا
| وضعیت تردد و تأمین نهادهها | پیامد محتمل |
|---|---|
| تردد ادامه پیدا کند، اما کرایه حمل و بیمه بالا بماند | هزینه تولید و تجارت بالا میماند و قیمت غذا بهتدریج تحت فشار قرار میگیرد. |
| اختلال چند ماه ادامه یابد و با فصل کاشت یا کوددهی همزمان شود | تأمین بهموقع کود دشوارتر میشود و احتمال افت برداشت در برخی مناطق بالا میرود. محدودیت صادرات غلات از سوی برخی کشورها میتواند فشار بر واردکنندگان را تشدید کند. |
| اختلال به تأسیسات انرژی و مسیرهای اصلی حملونقل گسترش یابد | فشار همزمان بر عرضه کود، سوخت و غذا میتواند دسترسی کشورهای کمدرآمد و واردکننده به اقلام اساسی را محدود کند. |
برای دولتها، قیمت خردهفروشی غذا شاخصی است که بخشی از بحران را با تأخیر نشان میدهد. موجودی کود پیش از فصل کاشت، زمان تحویل محمولهها و توان خرید کشاورزان زودتر روشن میکند که فشار بازار انرژی تا چه اندازه به تولید غذا رسیده است. تنوعبخشی به منابع واردات، ذخیرهسازی متناسب با تقویم کشت و حمایت بهموقع از کشاورزان کمبرخوردار میتواند خطر افت تولید را کاهش دهد. در کشورهایی که گرانی به بازار مصرف رسیده، حمایت از قدرت خرید خانوارهای کمدرآمد نیز بر دسترسی به غذا اثر مستقیم دارد.
اثر نهایی اختلال در هرمز را باید در تقویم کشاورزی دنبال کرد. اگر کود پیش از موعد مصرف و با قیمتی قابلپرداخت به مزرعه برسد، بخشی از فشار میتواند در بازار نهادهها مهار شود. اگر کشاورزان ناچار شوند فصل کشت را با کود کمتر بگذرانند، حتی بازگشت تردد کشتیها به روال عادی ممکن است برای جبران محصول همان فصل دیر باشد.