حضور وزیر امور خارجه ایران در اسلامآباد در شرایطی صورت گرفت که منطقه با مجموعهای از بحرانهای امنیتی، اقتصادی و ژئوپلیتیکی مواجه است. از یک سو، تحولات خلیج فارس و تنگه هرمز بر امنیت انرژی و تجارت جهانی تأثیر گذاشته و از سوی دیگر، ادامه بحران فلسطین و پیامدهای جنگ علیه غزه، ضرورت بازتعریف همکاریهای منطقهای را بیش از گذشته برجسته کرده است.
عراقچی در این چارچوب تلاش کرد سه محور اصلی را در دستور کار کشورهای عضو اکو قرار دهد: محکومیت تجاوز و تقویت امنیت منطقهای، توسعه همکاریهای اقتصادی و انرژی و افزایش نقشآفرینی کشورهای منطقه در نظم بینالمللی آینده.
امنیت منطقه؛ از وابستگی به قدرتهای خارجی تا ضرورت معماری امنیتی مستقل
یکی از مهمترین بخشهای سخنان عراقچی، انتقاد صریح از رویکرد ایالات متحده در قبال ایران و منطقه بود. وزیر امور خارجه با اشاره به پایبندی جمهوری اسلامی ایران به حقوق بینالملل، منشور ملل متحد و راهکارهای دیپلماتیک، مدعی شد که تهران طی دو سال گذشته مسیر تعامل و حلوفصل مسالمتآمیز اختلافات را دنبال کرده، اما واشنگتن با انتخاب مسیر تجاوز، تهدید، ترورهای هدفمند، فشار اقتصادی و محاصره، عملاً از چارچوبهای حقوق بینالملل فاصله گرفته است.
عراقچی همچنین با اشاره به شهادت رهبر معظم انقلاب اسلامی، کشته شدن مقامهای سیاسی و نظامی و جانباختن بیش از پنج هزار شهروند ایرانی، از جمله ۱۶۸ دانشآموز و معلم در مدرسه میناب، بر مسئولیت آمریکا و رژیم صهیونیستی در شکلگیری بحران کنونی تأکید کرد.
اهمیت این بخش از سخنان وزیر خارجه را باید در تلاش تهران برای انتقال بحث از سطح تقابل دوجانبه ایران و آمریکا به سطح امنیت جمعی منطقه جستوجو کرد. از این منظر، تحولات خلیج فارس و تنگه هرمز صرفاً موضوعی مرتبط با مناسبات ایران و قدرتهای غربی نیست، بلکه مستقیماً با امنیت اقتصادی، انرژی و منافع تمام کشورهای منطقه ارتباط دارد.
عراقچی در همین راستا تأکید کرد که کشورهای منطقه نباید اجازه دهند خاک، حریم هوایی و تأسیسات آنها به بستری برای حمله به کشورهای دیگر تبدیل شود. این موضع، در واقع پیامی روشن درباره ضرورت بازنگری در ترتیبات امنیتی منطقه و پایان دادن به استفاده از ظرفیتهای سرزمینی کشورهای همسایه برای پیشبرد اهداف نظامی قدرتهای خارجی است.
پیام تهران به همسایگان؛ دفاع مشروع ایران علیه کشورهای منطقه نیست
یکی دیگر از محورهای مهم سخنان عراقچی، تفکیک میان اقدامات دفاعی ایران و مناسبات تهران با کشورهای همسایه بود. وزیر امور خارجه تصریح کرد که جمهوری اسلامی ایران هیچ اختلاف ذاتی با کشورهای منطقه ندارد و اقدامات دفاعی خود را صرفاً متوجه اهداف و پایگاههای نظامی متجاوزان میداند.
این تأکید را میتوان تلاشی برای جلوگیری از گسترش شکافهای سیاسی و امنیتی میان ایران و همسایگان ارزیابی کرد؛ بهویژه در شرایطی که حضور نظامی آمریکا در برخی کشورهای منطقه و استفاده احتمالی از زیرساختهای آنها در معادلات نظامی علیه ایران، میتواند روابط دوجانبه را تحت تأثیر قرار دهد.
پیشنهاد عراقچی برای آغاز گفتوگویی واقعی، فراگیر و با مالکیت کشورهای منطقه درباره ترتیبات امنیتی نیز در همین چارچوب قابل تحلیل است. تهران با طرح اصولی مانند عدم تجاوز و ممنوعیت استفاده از قلمرو یک کشور علیه کشور دیگر، در پی برجسته کردن این ایده است که امنیت پایدار خلیج فارس باید محصول تفاهم و همکاری کشورهای منطقه باشد، نه نتیجه حضور و مداخله قدرتهای فرامنطقهای.
در واقع، پیام اصلی این بخش از سخنان وزیر خارجه آن است که امنیت منطقه را نمیتوان از طریق پایگاههای نظامی خارجی و ترتیبات امنیتی یکجانبه تضمین کرد؛ بلکه کشورهای منطقه باید خود مسئولیت طراحی و اجرای سازوکارهای امنیتی مشترک را برعهده بگیرند.
اکو؛ فرصتی برای کاهش وابستگی اقتصادی و تقویت همگرایی منطقهای
عراقچی در بخش دیگری از سخنان خود، تجارت، حملونقل و انرژی را سه رکن راهبردی همکاریهای سازمان اکو معرفی کرد. این تأکید نشان میدهد که نگاه ایران به سازمان همکاری اقتصادی صرفاً محدود به برگزاری نشستهای سیاسی و دیپلماتیک نیست، بلکه تهران در پی استفاده از ظرفیت این سازمان برای تقویت پیوندهای اقتصادی و افزایش تابآوری کشورهای عضو در برابر بحرانهای خارجی است.
کشورهای عضو اکو از ظرفیتهای قابل توجهی در حوزه منابع انرژی، موقعیت جغرافیایی، مسیرهای ترانزیتی و بازارهای مصرف برخوردارند. با این حال، موانع تجاری، ضعف زیرساختهای حملونقل، محدودیتهای مالی و اختلافات سیاسی همچنان مانع تحقق بخش مهمی از ظرفیتهای همکاری میان این کشورهاست.
از این منظر، تأکید عراقچی بر تسهیل تجارت درونمنطقهای و توسعه ارتباطات حملونقلی، تلاشی برای تبدیل مزیتهای جغرافیایی و اقتصادی کشورهای عضو به فرصتهای واقعی همکاری است.
وزیر امور خارجه همچنین از تشکیل کمیته مذاکرات فنی برای اصلاح موافقتنامه تجاری اکو (اکوتا) استقبال کرد و خواستار مشارکت فعال کشورهای عضو در بازنگری این توافقنامه شد.
اهمیت این پیشنهاد در آن است که یک موافقتنامه تجاری بهروز و کارآمد میتواند زمینه کاهش موانع تجاری، افزایش مبادلات اقتصادی و تقویت همکاریهای بخش خصوصی را فراهم کند. البته تحقق چنین هدفی مستلزم آن است که کشورهای عضو از سطح توافقهای سیاسی عبور کرده و برای رفع موانع عملی تجارت، تصمیمهای اجرایی اتخاذ کنند.
انرژی؛ حلقه اتصال امنیت اقتصادی و ژئوپلیتیک منطقه
در شرایطی که تحولات نظامی و امنیتی منطقه، بازار انرژی و مسیرهای انتقال آن را تحت تأثیر قرار داده است، تأکید عراقچی بر همکاریهای انرژی از اهمیت ویژهای برخوردار است.
وزیر امور خارجه با اشاره به پیامدهای تجاوزهای آمریکا و رژیم صهیونیستی بر امنیت انرژی منطقه، ایجاد سازوکاری قابل اتکا و پایدار برای تضمین جریان انتقال انرژی را یک ضرورت فوری و راهبردی دانست.
واقعیت آن است که امنیت انرژی در غرب آسیا، دیگر صرفاً یک موضوع اقتصادی نیست؛ بلکه به یکی از مؤلفههای اصلی معادلات ژئوپلیتیکی تبدیل شده است. هرگونه اختلال در مسیرهای انتقال انرژی، علاوه بر کشورهای تولیدکننده و صادرکننده، اقتصاد کشورهای مصرفکننده و تجارت جهانی را نیز تحت تأثیر قرار میدهد.
از این منظر، همکاری کشورهای عضو اکو در حوزه انرژی میتواند علاوه بر افزایش امنیت عرضه، زمینه تنوعبخشی به مسیرهای انتقال، توسعه زیرساختهای مشترک و کاهش آسیبپذیری در برابر فشارهای خارجی را فراهم کند.
نکته مهم آن است که چنین همکاریهایی زمانی به نتیجه پایدار میرسد که امنیت انرژی از یک موضوع صرفاً فنی و اقتصادی فراتر رفته و در چارچوب تفاهمهای سیاسی و امنیتی منطقهای تعریف شود.
تحریمها؛ ابزار فشار اقتصادی که به همگرایی منطقهای نیاز دارد
عراقچی در سخنان خود، تحریمهای اقتصادی علیه ایران را نیز مورد انتقاد قرار داد و تأکید کرد که این اقدامات نهتنها اراده مردم ایران را تضعیف نکرده، بلکه عزم آنان را برای دفاع از حقوق و منافع مشروع خود افزایش داده است.
این موضعگیری در کنار تأکید بر توسعه تجارت منطقهای، حامل یک پیام اقتصادی مشخص است: تقویت همکاری میان کشورهای همسایه میتواند بخشی از آسیبپذیری اقتصادهای منطقه در برابر فشارهای خارجی را کاهش دهد.
البته تبدیل این رویکرد به یک راهبرد عملی، نیازمند توسعه سازوکارهای بانکی و مالی، تسهیل مبادلات پولی، کاهش موانع گمرکی و ایجاد مسیرهای تجاری مطمئن است. بدون چنین زیرساختهایی، حتی اراده سیاسی برای توسعه همکاریهای اقتصادی نیز نمیتواند به افزایش قابل توجه مبادلات منجر شود.
فلسطین؛ آزمون اعتبار نهادهای بینالمللی
بخش دیگری از سخنان وزیر امور خارجه به تحولات فلسطین و وضعیت انسانی در غزه اختصاص داشت. عراقچی با توصیف شرایط فلسطین اشغالی بهعنوان یکی از وخیمترین بحرانهای اخلاقی و انسانی عصر حاضر، از عملکرد جامعه بینالمللی در برابر اقدامات رژیم صهیونیستی انتقاد کرد.
وی با اشاره به تداوم حملات، تخریب زیرساختها، آوارگی اجباری، شهرکسازی در کرانه باختری و محدودیت ورود کمکهای بشردوستانه، خواستار اقدام فوری کشورهای عضو برای وادار کردن رژیم صهیونیستی به رفع محاصره غزه شد.
عراقچی همچنین بر ضرورت ارسال بدون مانع مواد غذایی، دارو، امکانات اسکان موقت و تجهیزات مورد نیاز برای بازسازی زیرساختهای حیاتی تأکید کرد.
طرح موضوع فلسطین در نشست اکو را میتوان بخشی از تلاش دیپلماتیک ایران برای حفظ مسئله فلسطین در دستور کار نهادهای منطقهای و جلوگیری از عادیسازی شرایط انسانی و سیاسی حاکم بر سرزمینهای اشغالی دانست.
در این چارچوب، وزیر امور خارجه تلاش کرد مسئولیت کشورهای عضو را از سطح ابراز همدردی و صدور بیانیه فراتر ببرد و آنها را به اقدام عملی و استفاده از ظرفیتهای سیاسی و دیپلماتیک خود برای کاهش بحران انسانی در غزه فرا بخواند.
چشمانداز ۱۰ ساله اکو؛ آزمون عبور از بیانیه به اقدام
عراقچی همچنین به تدوین چشمانداز سازمان اکو برای دهه آینده اشاره کرد؛ سندی که به گفته وی، با بهرهگیری از تجربه اجرای چشمانداز پیشین و با تأکید بر رویکردهای نتیجهمحور و دستاوردهای قابل اندازهگیری تهیه شده است.
این موضوع از آن جهت اهمیت دارد که سازمان اکو برای تبدیل شدن به یک بازیگر مؤثر اقتصادی و منطقهای، نیازمند عبور از همکاریهای پراکنده و حرکت به سمت برنامهریزی بلندمدت و اجرای پروژههای مشترک است.
برگزاری هجدهمین اجلاس سران اکو در تهران در چهارم دسامبر ۲۰۲۶ نیز فرصت مهمی برای ایران خواهد بود تا ضمن میزبانی از رهبران کشورهای عضو، ظرفیتهای اقتصادی، ترانزیتی و ژئوپلیتیکی خود را در چارچوب این سازمان برجسته کند.
با این حال، موفقیت چشمانداز جدید اکو به میزان پایبندی کشورهای عضو به تعهدات اجرایی، تأمین منابع مالی پروژهها و اراده سیاسی برای حل اختلافات و کاهش موانع همکاری بستگی خواهد داشت.
دیپلماسی منطقهای؛ راهبرد ایران برای بازتعریف معادلات امنیتی
مجموع سخنان عراقچی در اسلامآباد را میتوان تلاشی برای پیوند دادن سه سطح از دیپلماسی ایران دانست: دفاع از مواضع حقوقی و سیاسی کشور در برابر تجاوز خارجی، تقویت مناسبات با همسایگان و توسعه همکاریهای اقتصادی در چارچوب نهادهای منطقهای.
نکته محوری این رویکرد آن است که تهران امنیت منطقه را موضوعی تفکیکناپذیر از اقتصاد، تجارت و انرژی میداند. از این منظر، هرگونه ترتیبات امنیتی که بدون مشارکت مؤثر کشورهای منطقه طراحی شود، نمیتواند ضامن ثبات بلندمدت باشد.
در عین حال، سازمان اکو میتواند بستری برای تقویت همگرایی اقتصادی و ایجاد منافع مشترک میان اعضا باشد؛ منافعی که در صورت تحقق، هزینه تنش و بیثباتی را برای تمام طرفها افزایش خواهد داد.
با این حال، فاصله میان ظرفیتهای بالقوه اکو و دستاوردهای عملی آن همچنان قابل توجه است. اختلافات سیاسی، تحریمها، محدودیتهای مالی و ضعف زیرساختهای ارتباطی از جمله موانعی هستند که بدون تصمیمهای اجرایی و همکاری مستمر کشورهای عضو برطرف نخواهند شد.
در نهایت، پیام راهبردی سخنان عراقچی در اسلامآباد را میتوان در یک گزاره خلاصه کرد: منطقهای که از ظرفیتهای اقتصادی، انرژی و جغرافیایی گسترده برخوردار است، نباید امنیت و آینده اقتصادی خود را به تصمیمات قدرتهای خارج از منطقه گره بزند. اکنون چالش اصلی کشورهای عضو اکو، تبدیل این باور مشترک به سازوکارهای عملی برای تأمین امنیت جمعی، توسعه تجارت و شکلدهی به نظمی منطقهای مبتنی بر همکاری و منافع متقابل است.