در روزهایی که سایه تهدیدهای تازه واشنگتن و تلآویو بر سر زیرساختهای حیاتی ایران سنگینی میکند، روزنامه نیویورک تایمز گزارشی منتشر کرده که بیش از آنکه یک «کشف ژورنالیستی» باشد، شبیه به یک «سناریوی هدفگذاری» است. این روزنامه با طرح این ادعا که برخی سدها و پروژههای انتقال آب در ایران «بدون دلیل روشن» ساخته شدهاند و ممکن است پشتیبان تأسیسات موشکی زیرزمینی باشند، عملاً خط قرمز میان اهداف نظامی و شریانهای حیات غیرنظامی را مخدوش کرده است.
آنچه این گزارش را به یک رسوایی حرفهای تبدیل کرده، نه صرفاً ادعای مطرحشده در آن، بلکه فروپاشی سریع روایت از درون است؛ جایی که خودِ متخصصان مورد استناد روزنامه، علیه نتیجهگیریهای آن شوریدند.
مغالطه همجواری به جای سندیت
هسته مرکزی گزارش نیویورک تایمز بر یک فرضیه ساده اما خطرناک استوار است؛ نزدیکی جغرافیایی برخی سدها به نقاطی که در ماههای اخیر هدف حملات آمریکا و اسرائیل قرار گرفتهاند. اما در منطق علمی و روزنامهنگاری تحقیقی، «همجواری مکانی» هرگز به معنای «رابطه علّی» نیست.
این دقیقاً همان نقطهای است که کاوه مدنی، مدیر مؤسسه آب دانشگاه سازمان ملل و یکی از چهرههای نقلشده در همین گزارش، انگشت روی آن گذاشت. او با صراحت اعلام کرد که «گمانهزنی مدرک نیست» و حتی تصریح کرد که اظهاراتش در مصاحبه هیچ ارتباطی با پیوند دادن سدها و موشکها نداشته است.
دو پژوهشگر برجسته دیگر، نیما شکری و امیر آقاکوچک نیز با مرزبندی روشن در برابر این گزارش، هشدار دادند که نزدیکی جغرافیایی تأسیسات آبی به نقاط نظامی، نه دلیل ساخت آنها را توضیح میدهد و نه مجوزی برای هدف قرار دادن شریانهای آب، غذا و انرژی میلیونها انسان است.
وقتی سه چهره علمی اصلی یک گزارش، همزمان از نحوه چینش و نتیجهگیری آن برائت میجویند، دیگر با یک «اختلاف دیدگاه» روبهرو نیستیم؛ بلکه با مهندسیِ نقلقول برای رسیدن به یک تیتر از پیش تعیینشده مواجهیم.

بان تردید در خدمت قطعیت تخریب
نگاهی به واژگان کلیدی گزارش نیویورک تایمز نشان میدهد که نویسندگان آن (اریکا سولومون و صنم ماحوزی) چگونه از بار حقوقیِ دروغگویی فرار میکنند، اما اثر روانی و امنیتی آن را بر جای میگذارند. عباراتی چون «گمانهزنی»، «الهامبخش تردید»، «ممکن است توسعه یافته باشد» و «معمای دیرینه»، ستون فقرات متنی را تشکیل میدهند که قرار است برچسب «دوگانهسوز» (نظامی-غیرنظامی) را به سدهای ایران بزند.
در حقوق بینالملل و دکترینهای جنگ، تغییر ماهیت یک زیرساخت غیرنظامی به «هدف دوگانه»، دقیقاً همان کلیدی است که قفل حملات هوایی به تأسیسات آب و برق را باز میکند. از همین رو، واکنشها به این گزارش فراتر از یک نقد رسانهای رفت؛ از توصیف عباس عراقچی که آن را «پروپاگاندای سبک جنگ عراق با اثر انگشت اسرائیل» خواند تا هشدار معنادار محمدباقر قالیباف مبنی بر اینکه اگر قرار باشد نزدیکی هر سد و نیروگاهی به پایگاههای نظامی آن را به هدف مشروع تبدیل کند، این قاعده به شکلی متوازن علیه منافع آمریکا و اسرائیل نیز اعمال خواهد شد.
سایه جودیت میلر بر تحریریه نیویورک تایمز
این نخستین بار نیست که نیویورکتایمز در بزنگاههای حساس خاورمیانه، به جای راستیآزمایی قدرت، به بلندگوی توجیه جنگ تبدیل میشود. حافظه تاریخی افکار عمومی هنوز گزارشهای جنجالی «جودیت میلر» در آستانه حمله سال ۲۰۰۳ به عراق را فراموش نکرده است؛ گزارشهایی که با استناد به منابع ناموثق و ادعاهای تاییدنشده درباره لولههای آلومینیومی و آزمایشگاههای متحرک سلاحهای میکروبی، افکار عمومی را برای ویرانی یک کشور آماده کرد و یک سال بعد، خودِ روزنامه ناچار شد به نقصهای جدی و فقدان دقت حرفهای در آنها اعتراف کند.
امروز نیز در حالی که زیرساختهای انرژی، پلها و منابع آبی ایران در جریان درگیریهای اخیر آسیب دیدهاند و دونالد ترامپ از نابودی زیرساختهای کلیدی ظرف سه روز سخن میگوید، انتشار گزارشی که سدها را «مشکوک» جلوه میدهد، کارکردی فراتر از اطلاعرسانی دارد.
دفاع سخنگوی نیویورک تایمز از استقلال گزارش در برابر موج انتقادات جهانی، گرهی از این تناقض باز نمیکند: وقتی یک رسانه معتبر، فرضیههای تاییدنشده را در میانه تهدیدهای جنگی به افکار عمومی تزریق میکند و حتی حاضر نیست چارچوب حرفهای مصاحبهشوندگان خود را رعایت کند، عملاً در حال نوشتن پیوست رسانهای برای بحرانهای بعدی است؛ بحرانهایی که هزینه آن را نه سیاستمداران، بلکه شهروندانی میدهند که حیاتشان به همان سدها وابسته است.