پس از حملات آمریکا و رژیم صهیونیستی به مراکز غیرنظامی ایران در جریان جنگ ۴۰روزه، اکنون انتشار گزارشی در روزنامه نیویورکتایمز درباره کاربری احتمالی دوگانه سدهای کشور، ابعاد تازهای از جنگ رسانهای علیه ایران را آشکار کرده است؛ گزارشی که با طرح ارتباط میان پروژههای آبی و تأسیسات نظامی، موضوع امنیت زیرساختهای حیاتی کشور را بار دیگر به کانون توجهات بازگردانده است.
تحلیل محتوای این گزارش نشان میدهد که ادعای ارتباط سدها با فعالیتهای موشکی، بیش از آنکه بر اسناد قطعی متکی باشد، بر گمانهزنی و نزدیکی جغرافیایی برخی تأسیسات استوار است. مسئلهای که با توجه به تجربه حملات گذشته به مراکز غیرنظامی، نگرانیها درباره استفاده احتمالی از چنین روایتهایی برای توجیه اقدامات نظامی آینده را افزایش داده است.
نیویورکتایمز و معمای ساختگی سدهای ایران
روزنامه نیویورکتایمز در گزارشی به تاریخ ۱۶ نوامبر ۲۰۲۶، با عنوان «جنگ ممکن است معمای دیرینه سدهای ایران را که بدون دلیل مشخص ساخته شدهاند، حل کند»، مدعی شد برخی سدها و پروژههای انتقال آب ایران احتمالاً با هدف تأمین آب و برق تأسیسات موشکی زیرزمینی احداث شدهاند.
صنم ماحوزی و اریکا سولومون، نویسندگان این گزارش، با استناد به اظهارات شماری از پژوهشگران و تحلیلگران، تلاش کردهاند میان گسترش پروژههای سدسازی و استقرار تأسیسات نظامی ارتباط برقرار کنند.
با این حال، نکته قابلتوجه آن است که خود این روزنامه نیز تصریح کرده ارتباط میان برنامه موشکی ایران و پروژههای چنددههای توسعه زیرساختهای آبی، همچنان در حد گمانهزنی باقی مانده است.
این تناقض، پرسش مهمی درباره مبنای تحلیلی گزارش ایجاد میکند؛ چگونه میتوان بدون ارائه شواهد قطعی، مجموعهای از تأسیسات حیاتی و غیرنظامی را در معرض اتهام برخورداری از کاربری نظامی قرار داد؟
از گمانهزنی رسانهای تا خطر مشروعیتبخشی به حملات
یکی از مهمترین ابعاد این گزارش، استفاده از مفهوم «کاربری دوگانه» برای توصیف سدها و تأسیسات آبی ایران است؛ مفهومی که در منازعات نظامی میتواند به بخشی از استدلالهای مربوط به انتخاب اهداف تبدیل شود.
با این حال، صرف نزدیکی یک سد به تأسیسات نظامی یا احتمال استفاده نیروهای مسلح از آب و برق آن، بهتنهایی برای اثبات ماهیت نظامی آن کافی نیست. بر اساس اصول حقوق بینالملل بشردوستانه، زیرساختهای غیرنظامی از حمایت ویژه برخوردارند و ادعای کاربری دوگانه نیز به معنای مجاز بودن خودکار حمله به آنها نیست.
از این منظر، انتشار ادعاهای اثباتنشده درباره زیرساختهای آبی، بهویژه در فضای پس از جنگ، میتواند پیامدهایی فراتر از یک بحث رسانهای داشته باشد و زمینهساز تغییر نگاه افکار عمومی به ماهیت این تأسیسات شود.
نقش تحلیلگران امنیتی اسرائیل در شکلگیری روایت
حضور دنی سیترینوویچ، از مقامهای پیشین اطلاعات نظامی اسرائیل، در میان تحلیلگران مورد استناد نیویورکتایمز، از دیگر نکات قابلتوجه این گزارش است.
سیترینوویچ که سابقه فعالیت در بخش ایرانِ اطلاعات نظامی اسرائیل را دارد، پس از انتشار مقاله در شبکه ایکس تأکید کرد که ارتباط مستقیم میان پروژههای سدسازی ایران و تأسیسات موشکی زیرزمینی بهطور قطعی اثبات نشده است.
این اظهارنظر نشان میدهد حتی برخی چهرههای امنیتی مورد استناد گزارش نیز شواهد موجود را برای اثبات ادعای اصلی کافی نمیدانند.
در متن اولیه همچنین ادعاهایی درباره نقش پشتپرده رونن برگمن در هدایت این گزارش مطرح شده است؛ با این حال، بدون ارائه اسناد مستقل نمیتوان این ادعاها را قطعی دانست. آنچه اهمیت بیشتری دارد، بررسی محتوای منتشرشده و پیامدهای احتمالی آن برای امنیت زیرساختهای غیرنظامی ایران است.
تجربه جنگ ۴۰روزه و حساسیت نسبت به زیرساختهای غیرنظامی
نگرانی درباره پیامدهای این فضاسازی رسانهای، با توجه به تجربه حملات گذشته به مراکز غیرنظامی ایران اهمیت بیشتری پیدا میکند.
در جریان جنگ ۴۰روزه، حمله به مدرسه میناب، مراکز درمانی، پلها و دیگر زیرساختهای عمومی، به یکی از موضوعات اصلی انتقادها از عملکرد نظامی آمریکا و اسرائیل تبدیل شد.
در همان دوره، برخی رسانههای فارسیزبان خارج از کشور با طرح ادعاهایی درباره استفاده نظامی از پلها و مراکز عمومی، تلاش کردند دلایل حمله به این تأسیسات را توضیح دهند. اکنون نیز مطرح شدن ادعاهای مشابه درباره سدهای کشور، نگرانی از تکرار چنین الگوی رسانهای را افزایش داده است.
نکته اساسی آن است که سدها برخلاف بسیاری از تأسیسات دیگر، مستقیماً با امنیت آب، کشاورزی، تولید برق و زندگی میلیونها شهروند ارتباط دارند و هرگونه آسیب به آنها میتواند پیامدهای گسترده انسانی و زیستمحیطی به همراه داشته باشد.
واکنش کاوه مدنی؛ نزدیکی جغرافیایی دلیل رابطه نظامی نیست
گزارش نیویورکتایمز حتی با انتقاد برخی کارشناسان مورد اشاره خود مواجه شد.
کاوه مدنی، از چهرههای شناختهشده حوزه آب و محیطزیست، در واکنش به این گزارش، آن را نمونهای از «روزنامهنگاری غیرمسئولانه» توصیف کرد و درباره پیامدهای خطرناک چنین روایتهایی برای زیرساختهای غیرنظامی هشدار داد.
وی با تأکید بر اینکه «حدس و گمان مدرک نیست»، تصریح کرد که نزدیکی جغرافیایی دو پدیده، لزوماً به معنای وجود رابطه علت و معلولی میان آنها نیست.
این انتقاد از آن جهت اهمیت دارد که مسئله اصلی را از اختلافات سیاسی فراتر برده و بر ضرورت رعایت اصول علمی و مستندات قابل اتکا در گزارشهای مرتبط با امنیت زیرساختهای حیاتی متمرکز میکند.
هشدار قالیباف به آمریکا و اسرائیل
انتشار این گزارش با واکنش محمدباقر قالیباف، رئیس مجلس شورای اسلامی، نیز همراه شد.
قالیباف در پیامی با انتقاد از تلاش برای معرفی سدهای ایران بهعنوان تأسیسات دارای کاربری دوگانه، خطاب به آمریکا و اسرائیل نوشت: «هر سد، بندر یا نیروگاهی که در نزدیکی یک پایگاه آمریکایی یا اسرائیلی قرار دارد، دارای کاربردی دوگانه است.»
وی در ادامه تأکید کرد: «ما فقط منطق خودتان را به همان شکل و بدون دخل و تصرف به کار میبریم.»
این موضعگیری را میتوان در چارچوب ارسال پیام بازدارندگی و هشدار نسبت به پیامدهای هرگونه حمله احتمالی به زیرساختهای حیاتی ایران ارزیابی کرد؛ پیامی که هدف آن برجسته کردن هزینههای احتمالی گسترش دامنه درگیری به مراکز غیرنظامی است.
جنگ روایتها؛ مقدمهای برای فشار نظامی؟
همزمانی انتشار گزارش نیویورکتایمز با طرح ادعاهای امنیتی دیگر علیه ایران در رسانههای آمریکایی، نشاندهنده تشدید فضای رسانهای و اطلاعاتی پیرامون پرونده ایران است.
در چنین شرایطی، یکی از نگرانیهای جدی آن است که گمانهزنیهای فاقد پشتوانه قطعی، بهتدریج به گزارههایی پذیرفتهشده در افکار عمومی تبدیل شوند و در آینده برای توجیه فشارهای سیاسی یا اقدامات نظامی مورد استفاده قرار گیرند.
با این حال، اثبات وجود یک عملیات هماهنگ رسانهای مستلزم ارائه شواهد مستقل درباره ارتباط میان رسانهها، نهادهای اطلاعاتی و تصمیمگیران نظامی است.
آنچه اکنون میتوان با اطمینان بیشتری بر آن تأکید کرد، ضرورت تفکیک ادعاهای رسانهای از واقعیتهای اثباتشده و توجه به خطرات انسانی ناشی از هدف قرار گرفتن زیرساختهای آب و انرژی است.
جمعبندی؛ سدهای ایران در کانون یک مناقشه تازه
انتشار گزارش نیویورکتایمز درباره کاربری احتمالی دوگانه سدهای ایران، صرفنظر از انگیزههای تهیهکنندگان آن، پرونده تازهای در مناقشه رسانهای و امنیتی میان ایران و آمریکا گشوده است.
تناقض میان ادعاهای مطرحشده و اعتراف به فقدان شواهد قطعی، مهمترین نقطه ضعف این روایت به شمار میرود؛ موضوعی که انتقاد برخی کارشناسان حوزه آب را نیز به دنبال داشته است.
در شرایطی که تجربه جنگ اخیر حساسیت نسبت به امنیت مراکز غیرنظامی را افزایش داده، تبدیل گمانهزنی درباره زیرساختهای آبی به ادعای برخورداری آنها از ماهیت نظامی، میتواند پیامدهایی خطرناک برای امنیت انسانی و منطقهای داشته باشد.
از این رو، چالش اصلی تنها پاسخ به یک گزارش رسانهای نیست؛ بلکه جلوگیری از عادیسازی ادبیاتی است که ممکن است مرز میان اهداف نظامی و زیرساختهای حیاتی زندگی مردم را مخدوش کند.