گزارشی که با واکنش تند محمدباقر قالیباف، رئیس مجلس شورای اسلامی، هم روبهرو شده و این هشدار را مطرح کرده که اگر قرار باشد چنین منطقی مبنای حمله قرار بگیرد، ایران هم میتواند همین استدلال را درباره زیرساختهای آمریکا و متحدانش به کار بگیرد.
اما ماجرا از کجا شروع شد؟
روزنامه نیویورکتایمز در گزارشی که ۱۶ نوامبر منتشر کرده، به سراغ یک پرسش بحثبرانگیز درباره زیرساختهای آبی ایران رفته است.
پرسش این است: آیا برخی سدها و پروژههای انتقال آب در ایران، علاوه بر اهداف غیرنظامی، ممکن است برای پشتیبانی از تأسیسات نظامی زیرزمینی هم مورد استفاده قرار بگیرند؟
در این گزارش به پژوهشی اشاره شده که طی آن، ۵۳۳ سد در ایران شناسایی و موقعیت جغرافیایی آنها روی نقشه ثبت شده است.
بررسی این نقشه در کنار موقعیت مراکز موشکی ادعایی ایران، از نگاه برخی کارشناسان، شباهتهای جغرافیایی قابل توجهی را نشان میدهد.
استدلال مطرحشده این است که تأسیسات موشکی زیرزمینی برای فعالیت مستمر به منابع پایدار آب و برق نیاز دارند و نزدیکی به منابع مستقل تأمین این نیازها میتواند در شرایط جنگی، به تداوم فعالیت آنها کمک کند.
نیویورکتایمز همچنین به پروژه انتقال آب از رشتهکوه زاگرس به استان یزد اشاره کرده و این احتمال را مطرح میکند که ملاحظات نظامی نیز در طراحی برخی پروژههای آبی ایران نقش داشته باشند.
البته باید تأکید کرد که این گزارش، ارتباط مستقیم میان سدهای ایران و تأسیسات موشکی را اثبات نمیکند و آن را در قالب یک فرضیه کارشناسی مطرح کرده است.
از طرف دیگر، سدها و پروژههای انتقال آب، کاربردهای ضروری غیرنظامی دارند؛ از تأمین آب آشامیدنی و کشاورزی گرفته تا تولید برق.
اما اهمیت گزارش فقط در فرضیهای که مطرح میکند نیست؛ مسئله اصلی، پیامدهای احتمالی چنین نگاهی در میدان جنگ است.
وقتی یک زیرساخت غیرنظامی به دلیل نزدیکی به یک مرکز نظامی یا احتمال کمکرسانی به آن، در چارچوب مفهوم «کاربری دوگانه» تعریف شود، این نگرانی به وجود میآید که دامنه اهداف بالقوه حملات نظامی گسترش پیدا کند.
اینجا یک مسئله مهم حقوقی هم مطرح است.
بر اساس حقوق بینالملل بشردوستانه، صرف اینکه یک تأسیسات کاربرد دوگانه داشته باشد، به معنای مجاز بودن حمله به آن نیست. برای اینکه یک هدف غیرنظامی به هدف نظامی تبدیل شود، باید معیارهای مشخصی از جمله مشارکت مؤثر در اقدامات نظامی و ایجاد مزیت نظامی مشخص با انهدام یا از کار انداختن آن احراز شود.
علاوه بر این، اصل تناسب و ضرورت اتخاذ تدابیر احتیاطی برای جلوگیری از آسیب به غیرنظامیان همچنان پابرجاست.
این مسئله درباره سدها حساستر هم میشود؛ چون تخریب چنین تأسیساتی میتواند پیامدهایی بسیار فراتر از یک خسارت نظامی داشته باشد و زندگی میلیونها نفر را تحت تأثیر قرار دهد.
در چنین شرایطی، محمدباقر قالیباف در واکنش به گزارش نیویورکتایمز، در شبکه اجتماعی ایکس نوشت که به نظر میرسد زمینهچینی برای دور جدید حملات به زیرساختهای غیرنظامی ایران در جریان است.
او با اشاره به استدلال کارشناسان مورد استناد نیویورکتایمز درباره کاربری دوگانه سدهای نزدیک به سایتهای موشکی ایران، یک پاسخ معنادار داد.
قالیباف نوشت: «بسیار خب. قانون جدید: هر سد، بندر یا نیروگاهی که در نزدیکی یک پایگاه آمریکایی یا اسرائیلی قرار دارد، دارای کاربری دوگانه است. ما فقط منطق خودتان را به همان شکل و بدون دخل و تصرف به کار میبریم.»
این اظهارات در واقع یک هشدار درباره پیامدهای پذیرش چنین منطقی است؛ منطقی که اگر بدون معیارهای دقیق حقوقی و شواهد مشخص به کار گرفته شود، میتواند تقریباً هر زیرساخت مهمی را در معرض برچسب کاربری دوگانه قرار دهد.
واقعیت این است که جنگ فقط به میدان نبرد و مراکز نظامی محدود نمیماند؛ گاهی خطرناکترین اتفاق زمانی رخ میدهد که مرز میان زیرساخت نظامی و زندگی روزمره مردم کمرنگ شود.
سد، نیروگاه و شبکه انتقال آب، فقط چند سازه بتنی و فلزی نیستند؛ اینها زیرساختهایی هستند که زندگی میلیونها انسان به آنها وابسته است.
و اگر قرار باشد صرفاً با استناد به یک احتمال یا مجاورت جغرافیایی، چنین تأسیساتی در فهرست اهداف جنگی قرار بگیرند، دیگر مسئله فقط امنیت یک کشور نیست؛ بلکه اعتبار قواعدی است که قرار بود حتی در سختترین شرایط جنگ، از غیرنظامیان
محافظت کنند.
حالا سؤال اینجاست: آیا طرح موضوع کاربری دوگانه سدهای ایران صرفاً یک فرضیه کارشناسی است یا میتواند به مقدمهای برای توجیه حمله به زیرساختهای حیاتی کشور تبدیل شود؟