روابط ایران و آمریکا در شرایطی قرار گرفته که همزمان نشانههایی از تمایل به مذاکره و احتمال بازگشت به تنشهای نظامی در آن دیده میشود. تجربه رویارویی نظامی و پیامدهای سیاسی، امنیتی و اقتصادی آن نشان داده است که ادامه تقابل برای هیچیک از دو طرف بدون هزینه نخواهد بود. در چنین شرایطی، دیپلماسی همچنان یکی از مهمترین گزینهها برای مدیریت اختلافات تهران و واشنگتن به شمار میرود.
با این حال، بیاعتمادی عمیق میان دو کشور، اختلاف بر سر برنامه هستهای ایران، تحریمهای اقتصادی و مسائل منطقهای، موانع جدی در مسیر دستیابی به توافق محسوب میشوند. در این میان، فشارهای اسرائیل و جریانهای حامی آن در آمریکا نیز میتواند بر محاسبات و تصمیمات دولت دونالد ترامپ تأثیرگذار باشد.
از سوی دیگر، کشورهای منطقه بهویژه عمان، قطر و عربستان سعودی، با نگرانی از گسترش درگیریها و پیامدهای آن بر امنیت و اقتصاد خاورمیانه، تلاش میکنند زمینه گفتوگو و کاهش تنش را فراهم کنند.
اما پرسش اساسی این است که آیا هزینههای جنگ مجدد میتواند تهران و واشنگتن را به سمت تفاهم سوق دهد؟ نقش اسرائیل در جلوگیری از توافق احتمالی چیست و آیا دو طرف قادر خواهند بود اختلافات خود را از مسیر دیپلماسی مدیریت کنند؟
علی بیگدلی، کارشناس مسائل بینالملل، در گفتوگو با صفحه سیاست به بررسی این پرسشها و چشمانداز روابط تهران و واشنگتن پرداخته است.
اختلاف منافع اسرائیل و آمریکا؛ چرا نتانیاهو از توافق نگران است؟
چرا احتمال توافق میان ایران و آمریکا میتواند باعث نگرانی بنیامین نتانیاهو و جریانهای حامی اسرائیل در واشنگتن شود؟
مسئله اصلی این است که منافع و اولویتهای امنیتی اسرائیل در بسیاری از موارد با مسیر دیپلماسی میان تهران و واشنگتن همسو نیست. دولت نتانیاهو همواره بر افزایش فشار بر ایران تأکید داشته و توافقی که بتواند تنش میان ایران و آمریکا را کاهش دهد، ممکن است بخشی از اهداف سیاسی و امنیتی اسرائیل را تحت تأثیر قرار دهد.
از سوی دیگر، لابیهای حامی اسرائیل، بهویژه آیپک، در فضای سیاسی آمریکا نفوذ دارند و میتوانند بر روند تصمیمگیری دولت ترامپ اثر بگذارند. بنابراین، ترامپ برای رسیدن به تفاهم با تهران با ملاحظات و فشارهای سیاسی داخلی و خارجی مواجه است.
اختلافات عمیق؛ مانع اصلی توافق تهران و واشنگتن
با وجود تمایل دو کشور به جلوگیری از وقوع جنگی دیگر، مهمترین موانع دستیابی به توافق میان ایران و آمریکا چیست؟
مهمترین مانع، اختلافات اساسی دو کشور درباره مسائل منطقهای و امنیتی است. ایران بر حفظ استقلال تصمیمگیری و منافع منطقهای خود تأکید دارد، در حالی که آمریکا خواستار تغییر در برخی سیاستهای منطقهای ایران، از جمله حمایت از گروههای همپیمان خود است.
همچنین موضوعات دیگری مانند برنامه هستهای ایران، تحریمها و ارائه تضمینهای معتبر برای اجرای توافق نیز اهمیت دارند. به همین دلیل، حتی اگر دو طرف به این نتیجه رسیده باشند که ادامه جنگ به نفع هیچکدام نیست، رسیدن به یک تفاهم پایدار همچنان دشوار خواهد بود.
کشورهای عربی و نگرانی از گسترش بحران منطقهای
کشورهای عربی منطقه چه نقشی در نزدیک کردن دیدگاههای ایران و آمریکا دارند و چرا از توافق احتمالی استقبال میکنند؟
کشورهای منطقه به این واقعیت آگاه هستند که هرگونه درگیری مجدد میان ایران و آمریکا، پیامدهایش محدود به این دو کشور نخواهد بود. امنیت خلیج فارس، تجارت بینالمللی، صادرات نفت، سرمایهگذاری و ثبات اقتصادی کشورهای عربی میتواند بهشدت تحت تأثیر چنین درگیریای قرار گیرد.
به همین دلیل، کشورهایی مانند عمان، قطر و عربستان سعودی و دیگر بازیگران منطقهای تلاش میکنند از طریق میانجیگری و رایزنیهای دیپلماتیک، زمینه کاهش تنش را فراهم کنند.
هرچند این کشورها لزوماً در همه مسائل با ایران همنظر نیستند، اما جلوگیری از گسترش جنگ و بیثباتی منطقهای را در راستای منافع خود میدانند. در واقع، تداوم تنش میان تهران و واشنگتن میتواند هزینههای سنگینی برای کل منطقه به همراه داشته باشد.
بحران اقتصادی ایران و ضرورت کاهش تنشهای خارجی
مشکلات اقتصادی ایران چه تأثیری بر ضرورت دستیابی به توافق و کاهش تنش با آمریکا دارد؟
واقعیت این است که ادامه تنشهای خارجی در کنار مشکلات ساختاری اقتصاد، فشار مضاعفی بر جامعه و دولت وارد میکند. تحریمها، محدودیتهای تجاری، دشواری مبادلات بانکی و نااطمینانی در بازار ارز، از جمله عواملی هستند که بر شرایط اقتصادی کشور تأثیر میگذارند.
بنابراین، کاهش تنشهای خارجی و ایجاد فضایی قابل پیشبینی برای فعالیتهای اقتصادی میتواند به بهبود شرایط کمک کند. در چنین وضعیتی، حفظ هرگونه توافق احتمالی و جلوگیری از بازگشت به چرخه تقابل نظامی اهمیت ویژهای دارد.
آینده روابط تهران و واشنگتن؛ توافق یا بازگشت به تقابل؟
با توجه به شرایط پس از جنگ ۴۰ روزه، آینده روابط ایران و آمریکا را چگونه ارزیابی میکنید؟ آیا امکان دستیابی به توافقی پایدار وجود دارد؟
به نظر میرسد هر دو طرف به اهمیت جلوگیری از وقوع یک جنگ پرهزینه دیگر پی بردهاند، اما این موضوع به معنای حل شدن اختلافات نیست. ترامپ از یک سو با فشارهای اسرائیل و جریانهای سیاسی حامی آن مواجه است و از سوی دیگر، هزینههای اقتصادی و امنیتی ادامه درگیری را در محاسبات خود در نظر میگیرد.
ایران نیز با توجه به شرایط اقتصادی و ضرورت حفظ ثبات داخلی، به دنبال مدیریت بحران و جلوگیری از تحمیل هزینههای بیشتر است.
بنابراین، امکان توافق وجود دارد، اما تحقق آن به انعطافپذیری دو طرف، ارائه تضمینهای قابل اتکا و حلوفصل تدریجی اختلافات بستگی دارد.
با این حال، باید در نظر داشت که جنگ ۴۰ روزه نشان داد راهحل نظامی نمیتواند بهتنهایی اختلافات تهران و واشنگتن را برطرف کند. امروز دیپلماسی نهفقط یک انتخاب سیاسی، بلکه ضرورتی برای جلوگیری از بحرانهای بزرگتر منطقهای و اقتصادی است.
مهمتر از دستیابی به توافق، ایجاد سازوکاری برای حفظ آن و جلوگیری از بازگشت دوباره دو کشور به مسیر تقابل است. بدون چنین سازوکاری، حتی توافق احتمالی نیز ممکن است در برابر فشارهای سیاسی و امنیتی دوام چندانی نداشته باشد.