حسن سالاریه، رئیس سازمان فضایی ایران، از قرار گرفتن ماهواره «پارس ۲» در مرحله نهایی پیش از پرتاب خبر داده است. به گفته او، ساخت این ماهواره سال گذشته به پایان رسیده و اکنون مهم‌ترین مرحله باقی‌مانده، انجام تست‌های سازگاری میان ماهواره و ماهواره‌بر و نهایی شدن توافقات با پرتابگر است.
نکته قابل توجه اینجاست که پرتاب «پارس ۲» احتمالاً با یک ماهواره‌بر خارجی انجام خواهد شد. این موضوع نشان می‌دهد برنامه فضایی ایران در شرایط فعلی همچنان ترکیبی از ظرفیت‌های داخلی و همکاری‌های خارجی است؛ یعنی توسعه ماهواره‌ها و بخش قابل توجهی از فناوری‌های فضایی در داخل دنبال می‌شود، اما برای برخی مأموریت‌ها، انتخاب پرتابگر خارجی نیز در دستور کار قرار دارد.
منظومه شهید سلیمانی؛ عبور از ماهواره منفرد به شبکه فضایی
یکی از مهم‌ترین بخش‌های اعلام‌شده، آخرین وضعیت منظومه ماهواره‌ای «شهید سلیمانی» است؛ منظومه‌ای که بر اساس توضیحات رئیس سازمان فضایی، ۲۴ ماهواره شامل ۱۸ ماهواره اصلی و ۶ ماهواره رزرو خواهد داشت.
قرار است در دهه فجر امسال از سه نمونه دیگر این منظومه رونمایی شود. برنامه‌ریزی برای پرتاب این ماهواره‌ها نیز انجام شده، هرچند زمان دقیق پرتاب به تکمیل تست‌های فنی و سازگاری با ماهواره‌بر وابسته است.
اهمیت این پروژه را باید فراتر از تعداد ماهواره‌ها دید. حرکت به سمت منظومه‌های ماهواره‌ای به معنای تغییر نگاه از یک ماهواره منفرد به یک زیرساخت شبکه‌ای در مدار است؛ زیرساختی که در صورت تکمیل، می‌تواند ظرفیت ایران را در حوزه‌هایی مانند ارتباطات، خدمات داده‌محور و کاربردهای سنجشی افزایش دهد.
ققنوس و قائم؛ رقابت برای افزایش توان پرتاب
توسعه ماهواره بدون دسترسی مطمئن به پرتابگر، زنجیره فضایی را کامل نمی‌کند. به همین دلیل بخش مهمی از اظهارات سالاریه به برنامه توسعه ماهواره‌برهای ایرانی اختصاص داشت.
در بخش سوخت مایع، ماهواره‌بر «سیمرغ» و نمونه ارتقایافته آن در مسیر توسعه قرار دارند و نسل جدید این خانواده با عنوان «ققنوس» برای حمل محموله‌های سنگین‌تر تا یک تن به مدار پایین زمین، در دست طراحی و توسعه است.
در بخش سوخت جامد نیز خانواده «قائم» دنبال می‌شود. به گفته رئیس سازمان فضایی، «قائم ۱۰۰» به تثبیت فناوری رسیده و نسل‌های بعدی، از جمله «قائم ۱۰۵» و «قائم ۱۲۰»، در مرحله تحقیق و توسعه قرار دارند.
اگر این برنامه‌ها طبق زمان‌بندی اعلام‌شده پیش بروند، نتیجه فقط افزایش تعداد پرتاب‌ها نخواهد بود؛ بلکه افزایش ظرفیت حمل محموله به مدار می‌تواند دامنه پروژه‌های قابل اجرا توسط صنعت فضایی ایران را نیز گسترده‌تر کند.
ماهواره راداری؛ پروژه‌ای برای افزایش توان سنجش از دور
در میان پروژه‌های اعلام‌شده، طراحی و ساخت نخستین نمونه ماهواره راداری کشور اهمیت ویژه‌ای دارد. سازمان فضایی ایران اعلام کرده تلاش می‌کند طراحی و ساخت این ماهواره در سال جاری یا نهایتاً سال آینده به پایان برسد.
ماهواره‌های راداری از این جهت اهمیت دارند که برخلاف تصویربرداری صرفاً نوری، فناوری راداری می‌تواند در شرایط مختلف جوی و نوری نیز برای دریافت اطلاعات از سطح زمین مورد استفاده قرار گیرد.
به همین دلیل، ورود جدی‌تر ایران به حوزه ماهواره‌های راداری را می‌توان بخشی از تلاش برای توسعه سبد فناوری سنجش از دور کشور دانست.
کپسول‌های زیستی؛ گام بعدی برنامه فضایی سرنشین‌دار؟
برنامه فضایی ایران تنها به ماهواره‌ها محدود نشده است. رئیس سازمان فضایی از طراحی نسل پیشرفته‌تری از کپسول‌های زیستی خبر داده که قرار است قابلیت‌های پیشرفته‌تری در حوزه هدایت، کنترل و ناوبری داشته باشد و امکان حمل موجودات زنده با ابعاد بزرگ‌تر را فراهم کند.
بر اساس برآورد اعلام‌شده، این پروژه توسط پژوهشگاه هوافضا دنبال می‌شود و برای سال ۱۴۰۶ آماده خواهد شد.
این پروژه در صورت تحقق، بخشی از مسیر توسعه فناوری‌های مرتبط با زیست‌فضا و پروازهای زیرمداری خواهد بود؛ حوزه‌ای که برای دستیابی به فناوری‌های پیچیده‌تر فضایی، از جمله سامانه‌های کنترل، بازگشت و پشتیبانی زیستی، اهمیت دارد.
بخش خصوصی؛ حلقه‌ای که قرار است بزرگ‌تر شود
یکی دیگر از نشانه‌های تغییر ساختار صنعت فضایی، افزایش نقش شرکت‌های دانش‌بنیان است.
به گفته سالاریه، در بخش بالادست صنعت فضایی، چندین ده شرکت دانش‌بنیان در ساخت ماهواره و تجهیزات پیشرفته فعال هستند. تعداد شرکت‌هایی که توان ساخت کامل ماهواره دارند محدودتر است، اما در حوزه ساخت زیرسامانه‌ها تعداد فعالان بیشتر است.
در بخش پایین‌دست نیز صدها شرکت در زمینه خدمات داده‌های ماهواره‌ای و سنجش از دور فعالیت می‌کنند.
این تفکیک اهمیت زیادی دارد؛ زیرا صنعت فضایی زمانی می‌تواند به یک صنعت اقتصادی پایدار تبدیل شود که داده و فناوری تولیدشده در مدار، در قالب خدمات تجاری به بخش‌های مختلف اقتصاد منتقل شود.
دانشگاه‌ها؛ پشتوانه فناوری‌های نسل بعد
سازمان فضایی همچنین بر همکاری با دانشگاه‌ها برای توسعه فناوری‌های لبه دانش تأکید کرده است. دوربین‌ها، سامانه‌ها و فناوری‌هایی که هنوز به مرحله تجاری‌سازی گسترده نرسیده‌اند، در این بخش قرار می‌گیرند.
واگذاری پروژه‌های فناورانه به دانشگاه‌ها می‌تواند شکاف میان پژوهش دانشگاهی و نیازهای عملیاتی صنعت فضایی را کاهش دهد؛ به‌خصوص در حوزه‌هایی که هنوز بازار تجاری آنها شکل نگرفته اما در آینده می‌توانند به فناوری‌های کلیدی تبدیل شوند.
همکاری منطقه‌ای؛ ایران فقط مصرف‌کننده فناوری فضایی نیست
در بخش دیگری از اظهارات رئیس سازمان فضایی، به همکاری با کشورهای منطقه اشاره شده است. این همکاری‌ها دو سویه توصیف شده‌اند؛ ایران در برخی حوزه‌ها از کشورهای دارای فناوری پیشرفته‌تر خدمات دریافت می‌کند و در مقابل، در حوزه‌هایی مانند انتقال فناوری، ارائه داده و تصاویر ماهواره‌ای نیز به کشورهای دیگر خدمات ارائه می‌دهد.
این مدل همکاری می‌تواند برای صنعت فضایی ایران اهمیت اقتصادی داشته باشد؛ زیرا صادرات خدمات فضایی الزاماً به معنای صادرات ماهواره یا ماهواره‌بر نیست و فروش داده، تصاویر، خدمات سنجش از دور و فناوری نیز بخشی از بازار جهانی فضایی محسوب می‌شود.
مسئله فقط پرتاب یک ماهواره نیست
آنچه از مجموعه پروژه‌های اعلام‌شده برمی‌آید، تلاش برای تکمیل زنجیره صنعت فضایی ایران است؛ زنجیره‌ای که از طراحی و ساخت ماهواره آغاز می‌شود، به پرتابگر و دسترسی به مدار می‌رسد و در نهایت باید به تولید داده و خدمات اقتصادی ختم شود.
«پارس ۲»، منظومه «شهید سلیمانی»، ماهواره راداری، کپسول‌های زیستی و نسل‌های جدید «قائم» و «ققنوس» هرکدام یک قطعه از این پازل هستند.
با این حال، چالش اصلی فقط ساخت نمونه‌های جدید نیست؛ تداوم پرتاب‌ها، کاهش فاصله زمانی میان ساخت و پرتاب، افزایش قابلیت اطمینان پرتابگرها، توسعه بازار خدمات فضایی و تبدیل دستاوردهای فنی به محصول اقتصادی تعیین خواهد کرد که این پروژه‌ها تا چه اندازه بتوانند به یک صنعت فضایی پایدار و اثرگذار تبدیل شوند.
