در فاصله ۲۲ آبان تا اول آذر، چند خبر متفاوت درباره نفتکشهای ایرانی بهتدریج در قالب یک روایت واحد بازنشر شد. این روایت میگفت گروهی از نفتکشها قرار است بهزودی برای عبور از خط محاصره حرکت کنند. مرور ترتیب انتشار خبرها نشان میدهد چطور یک گزارش درباره مسیر یک نفتکش، در کنار چند گمانه دیگر، به انتظار برای اجرای یک عملیات مشخص انجامید.
خبر «۱۴ نفتکش» چگونه شکل گرفت؟
۲۲ آبان، پایگاه رصد نفتکشها «تانکرترکرز» مدعی شد یک نفتکش ایرانی به سمت خارک حرکت میکند. همزمان، شماری از منابع غربی گزارشهایی درباره انتقال کشتیبهکشتی نفت ایران منتشر کردند. موضوع هر دو دسته گزارش، شیوه تداوم جابهجایی نفت در شرایط محدودیت دریایی بود.
۲۷ آبان، برخی رسانهها پیشنهاد اعزام همزمان چند نفتکش برای به چالش کشیدن محاصره را مطرح کردند. یک روز بعد، گزارشهایی از تانکرترکرز و رویترز درباره احتمال ازسرگیری صادرات نفت ایران بازتاب یافت. نزدیکی زمانی این گزارشها باعث شد در بازنشرها، احتمال ازسرگیری صادرات به پیشنهاد حرکت دستهجمعی نفتکشها پیوند بخورد.
در مرحله بعد، روایتها جزئیتر شدند. برخی از حرکت دهها نفتکش سخن گفتند و برخی شمار آنها را ۱۴ فروند اعلام کردند. در شبکههای اجتماعی نیز شنبه ۳۰ آبان و یکشنبه اول آذر بهعنوان زمان احتمالی حرکت مطرح شد. تا اول آذر، هیچ مقام مسئول در دولت، نیروهای مسلح یا شورای عالی امنیت ملی این تعداد، زمانبندی یا اصل اجرای طرح ادعایی را تأیید نکرده بود. گزارش حرکت یک شناور به سمت خارک هم بهتنهایی مبنایی برای نتیجهگیری درباره حرکت هماهنگ چندین نفتکش به سمت هرمز فراهم نمیکرد.
نبرد تابآوری در هرمز چگونه سنجیده میشود؟
مقامهای ایرانی بارها بر مقابله با محاصره دریایی تأکید کردهاند. در عمل، بخشی از ظرفیت ایران برای ادامه این رویارویی به امکان فروش و حمل نفت، دسترسی به درآمد صادراتی و استفاده از مسیرهای دیگر تجارت و ترانزیت بستگی دارد. میزان فشار این محدودیتها بر اقتصاد داخلی نیز تعیین میکند تهران تا چه اندازه میتواند در برابر تداوم محاصره تاب بیاورد.
برای واشنگتن، ادامه فشار دریایی هزینه عملیاتی و پیامد اقتصادی دارد. افزایش ریسک عبور از تنگه هرمز میتواند حق بیمه و کرایه حمل را بالا ببرد و بر قیمت جهانی انرژی اثر بگذارد. حتی اگر بخشی از تردد ادامه داشته باشد، افزایش هزینه عبور بر تصمیم شرکتهای کشتیرانی و خریداران نفت اثر میگذارد. مقایسه هزینههای تهران و واشنگتن به دادههایی درباره حجم صادرات، هزینه حمل و بیمه و مخارج عملیاتی نیاز دارد. گزارشهای پراکنده درباره تردد شناورها برای چنین مقایسهای کافی نیست.
چرا موج خبری به یک ابزار سیاسی تبدیل شد؟
وقتی یک پیشنهاد رسانهای با عدد و تاریخ مشخص بازنشر میشود، برای مخاطب انتظار وقوع یک رویداد میسازد. پس از گذشت موعد ادعایی، منتقدان سیاست مقابله با محاصره میتوانند از همین انتظار برای طرح ادعای ناکامی استفاده کنند. رسانههای مخالف ایران نیز میتوانند منتشر نشدن خبر حرکت نفتکشها را بهعنوان نشانه شکست یک برنامه معرفی کنند، در حالی که اصل تصویب آن برنامه روشن نشده است.
برای ارزیابی نتیجه رویارویی دریایی، باید دید ایران در گذر زمان چه میزان صادرات را حفظ میکند، نفتکشها با چه هزینهای تردد میکنند و آمریکا برای ادامه محدودیتها چه هزینهای میپردازد. سرنوشت ادعای «۱۴ نفتکش» با میزان اعتبار شواهد مربوط به همان خبر روشن میشود. نتیجه نبرد فرسایشی در هرمز را روند صادرات، تردد و هزینههای دو طرف مشخص میکند.