تشکیل کارگروه «دروازه آهنین» با دستور دریاسالار برد کوپر، فرمانده سنتکام، نشان می‌دهد دولت آمریکا قصد ندارد به محاصره دریایی ایران بسنده کند. این کارگروه با مشارکت حدود ۲۰ نیروی نظامی و غیرنظامی و با هماهنگی وزارتخانه‌های خزانه‌داری، خارجه و دادگستری و دستگاه‌های اطلاعاتی آمریکا، مأموریت دارد مسیرهای زمینی و دریای خزر را که واشنگتن مدعی است برای انتقال تجهیزات نظامی، فناوری‌های دومنظوره و کالاهای تحریمی به ایران استفاده می‌شوند، زیر فشار قرار دهد.
اما پرسش اساسی اینجاست: ترامپ با چه منطقی تصور می‌کند گسترش محاصره و افزایش فشار اقتصادی می‌تواند ایران را به پذیرش خواسته‌های یک‌جانبه آمریکا وادار کند؟
تجربه سال‌های گذشته نشان داده است که سیاست فشار حداکثری، اگرچه هزینه‌های اقتصادی قابل توجهی برای ایران ایجاد کرده، اما نتوانسته به تغییر رفتار راهبردی تهران مطابق خواسته‌های واشنگتن منجر شود. اکنون نیز به نظر می‌رسد کاخ سفید به جای بازنگری در سیاست‌های تقابلی خود، همان مسیر را با ابزارهای گسترده‌تر دنبال می‌کند.
ترامپ در حالی از محاصره سخت‌گیرانه سخن می‌گوید که چنین اقدامی صرفاً یک فشار اقتصادی نیست؛ بلکه می‌تواند به تهدیدی علیه تجارت بین‌المللی، امنیت انرژی و آزادی کشتیرانی در منطقه تبدیل شود. واشنگتن نمی‌تواند از یک طرف مدعی دفاع از نظم بین‌المللی باشد و از طرف دیگر، با استفاده از ظرفیت‌های نظامی خود، محدودیت‌هایی فراتر از مرزهای قانونی و صلاحیت‌های بین‌المللی اعمال کند.
دریای خزر؛ جغرافیای تازه تقابل واشنگتن با تهران
ورود دریای خزر و مسیرهای زمینی به معادله محاصره، اهمیت ویژه‌ای دارد. آمریکا ظاهراً به این جمع‌بندی رسیده که محدود کردن مسیرهای دریایی جنوب ایران برای ایجاد فشار کافی نیست و باید ارتباطات تجاری و لجستیکی کشور را در شمال و شرق نیز هدف قرار دهد.
گزارش رویترز درباره واردات تجهیزات و کالاهای مورد ادعای واشنگتن از مسیر روسیه، آسیای مرکزی و چین، بخشی از همین نگرانی آمریکاست؛ هرچند جزئیات این گزارش و ادعاهای مطرح‌شده درباره ماهیت محموله‌ها، نیازمند بررسی مستقل است.
اما مسئله مهم‌تر، پیامدهای ژئوپلیتیکی چنین رویکردی است. دریای خزر صرفاً یک مسیر تجاری نیست؛ این پهنه آبی بخشی از معادلات امنیتی و اقتصادی کشورهای ساحلی و محل اتصال ظرفیت‌های تجاری ایران به روسیه و آسیای مرکزی است.
تلاش برای امنیتی‌سازی مبادلات این منطقه و تبدیل مسیرهای تجاری به ابزار فشار سیاسی، می‌تواند مناسبات کشورهای ساحلی خزر را نیز تحت تأثیر قرار دهد. آمریکا با چنین سیاستی عملاً می‌کوشد دامنه تقابل با ایران را به مناطقی گسترش دهد که پیش‌تر خارج از کانون اصلی فشار نظامی واشنگتن قرار داشتند.
تنگه هرمز؛ برگ راهبردی ایران در برابر فشار آمریکا
در سوی دیگر این معادله، ایران نیز از موقعیت ژئوپلیتیکی خود در تنگه هرمز به‌عنوان یک ابزار راهبردی استفاده می‌کند. گزارش‌ها درباره معافیت برخی کشتی‌های هندی، چینی، قطری و عراقی از محدودیت‌های تردد، نشان می‌دهد تهران تلاش دارد میان کشورها بر اساس مناسبات سیاسی، اقتصادی و منافع متقابل تمایز قائل شود.
این رویکرد یک پیام روشن دارد: امنیت و عبورومرور در آبراه‌های راهبردی منطقه نمی‌تواند بدون در نظر گرفتن منافع و ملاحظات امنیتی کشورهای ساحلی تعریف شود.
البته اختلاف بر سر حدود اختیارات طرفین و نحوه اجرای محدودیت‌های دریایی همچنان یک نقطه حساس است. به‌ویژه آنکه آمریکا اعلام کرده محاصره شامل کشتی‌هایی می‌شود که از بنادر و مناطق ساحلی ایران وارد یا خارج می‌شوند؛ موضوعی که می‌تواند زمینه‌ساز برخوردهای تازه در آب‌های منطقه باشد.
از این منظر، تنگه هرمز تنها یک گذرگاه انتقال انرژی نیست؛ بلکه به یکی از مهم‌ترین متغیرهای چانه‌زنی در معادلات امنیتی و اقتصادی تبدیل شده است. هرگونه تلاش برای نادیده گرفتن نقش ایران در امنیت این منطقه، می‌تواند هزینه‌های پیش‌بینی‌نشده‌ای برای بازیگران خارجی به همراه داشته باشد.
تناقض سیاست ترامپ؛ مذاکره با یک دست، محاصره با دست دیگر
یکی از مهم‌ترین تناقض‌های سیاست خارجی دولت ترامپ، هم‌زمانی تشدید فشارهای نظامی و اقتصادی با تلاش برای بازگشت به میز مذاکره است.
گزارش‌ها درباره نقش جی‌دی ونس، معاون رئیس‌جمهور آمریکا، در مذاکرات غیرمستقیم با ایران و رایزنی‌های مستمر او با مقام‌های قطری و پاکستانی نشان می‌دهد واشنگتن همچنان به دنبال باز نگه داشتن کانال دیپلماسی است. حتی پیشنهاد آغاز مذاکرات مستقیم و طرح برگزاری نشست‌های کارشناسی نیز در همین چارچوب قابل ارزیابی است.
با این حال، مذاکره زمانی می‌تواند به نتیجه برسد که طرفین از موضع برابر و با احترام به تعهدات متقابل وارد گفت‌وگو شوند. نمی‌توان از یک طرف خواستار مذاکره شد و از طرف دیگر، با محاصره دریایی، تهدید مسیرهای تجاری و گسترش فشار اقتصادی، فضای لازم برای اعتمادسازی را از بین برد.
اختلاف اصلی نیز دقیقاً در همین نقطه قرار دارد. ایران خواهان لغو محاصره دریایی، کاهش تحریم‌ها و آزادسازی دارایی‌های بلوکه‌شده پیش از ورود به مذاکرات گسترده هسته‌ای است؛ در مقابل، آمریکا می‌خواهد ابتدا درباره محدودیت‌های برنامه هسته‌ای و تضمین‌های موردنظر خود به توافق برسد.
این اختلاف نشان می‌دهد مسئله صرفاً بر سر جزئیات یک توافق هسته‌ای نیست؛ بلکه دو طرف درباره ترتیب تعهدات، تضمین‌های اجرایی و ماهیت رابطه آینده اختلاف دارند.
هزینه‌های جنگ به کاخ سفید بازگشته است
نکته قابل تأمل دیگر، افزایش فشارهای سیاسی داخلی بر ترامپ در پی پیامدهای جنگ با ایران است. گزارش‌ها درباره نگرانی از افزایش قیمت بنزین، هزینه‌های اقتصادی جنگ و تأثیر آن بر موقعیت جمهوری‌خواهان در انتخابات میان‌دوره‌ای، نشان می‌دهد تصمیم‌های نظامی و امنیتی کاخ سفید دیگر صرفاً در چارچوب معادلات خارجی ارزیابی نمی‌شوند.
جنگ با ایران برای دولت آمریکا تنها یک پرونده سیاست خارجی نیست؛ این موضوع به مسئله‌ای در سیاست داخلی آمریکا نیز تبدیل شده است. هرچه هزینه‌های اقتصادی و امنیتی این تقابل افزایش پیدا کند، پرسش درباره دستاوردهای واقعی آن جدی‌تر خواهد شد.
در چنین شرایطی، گسترش محاصره اقتصادی را می‌توان تلاشی برای حفظ فشار بر تهران بدون ورود فوری به یک دور تازه از درگیری مستقیم دانست؛ راهبردی که البته تضمینی برای موفقیت آن وجود ندارد و حتی ممکن است به پیچیده‌تر شدن بحران منجر شود.
محاصره ایران؛ راهبرد فشار یا آغاز مرحله تازه بحران؟
آنچه امروز در قالب «دروازه آهنین» دنبال می‌شود، فراتر از یک کارگروه نظامی و امنیتی است. این طرح نشان‌دهنده تلاش واشنگتن برای تبدیل محاصره دریایی به یک شبکه گسترده فشار اقتصادی و لجستیکی است؛ شبکه‌ای که قرار است ارتباطات ایران با محیط پیرامونی خود را محدود کند.
با این حال، یک واقعیت مهم همچنان پابرجاست: جغرافیای سیاسی و اقتصادی ایران را نمی‌توان با تصمیم یک‌جانبه کاخ سفید تغییر داد. ایران در نقطه اتصال خلیج فارس، دریای عمان، دریای خزر و مسیرهای ارتباطی آسیای مرکزی قرار دارد و هرگونه تلاش برای محدود کردن این ظرفیت‌ها، مستقیماً بر منافع کشورهای منطقه نیز اثر می‌گذارد.
ترامپ باید به این پرسش پاسخ دهد که اگر محاصره دریایی و تحریم‌های چندساله نتوانسته‌اند تهران را به پذیرش خواسته‌های واشنگتن وادار کنند، چه تضمینی وجود دارد که گسترش همان سیاست به مسیرهای زمینی و دریای خزر نتیجه متفاوتی داشته باشد؟
دیپلماسی با تهدید و محاصره به نتیجه نمی‌رسد. اگر کاخ سفید واقعاً به دنبال پایان دادن به بحران است، باید به جای توسعه جغرافیای فشار، از سیاست تحمیل خواسته‌های یک‌جانبه فاصله بگیرد و اصل احترام متقابل و تعهدات قابل اجرا را بپذیرد.
محاصره ممکن است هزینه ایجاد کند، اما هزینه‌سازی لزوماً به معنای قدرت چانه‌زنی بیشتر نیست. گاهی اصرار بر فشار حداکثری، به جای باز کردن مسیر توافق، تنها راه بازگشت به تنش و درگیری را هموار می‌کند. این همان خطری است که سیاست امروز ترامپ برای منطقه و حتی منافع آمریکا به همراه دارد.
