روحالله متفکرآزاد، نماینده تبریز، آذرشهر و اسکو در مجلس شورای اسلامی، در نشست کارگروه تخصصی بسیج دانشجویی در دانشکده حقوق و علوم سیاسی دانشگاه تهران، با اشاره به شرایط جدید سیاست خارجی کشور اظهار کرد: ورود جمهوری اسلامی ایران به جنگ و پاسخ به دشمن، بسیاری از قواعد مرسوم را تغییر داده است؛ بنابراین مفاهیمی مانند جنگ، دیپلماسی، تهدید، ثبات، پیروزی و شکست نیز باید متناسب با شرایط جدید بازتعریف شوند.
وی با بیان اینکه نمیتوان جمهوری اسلامی ایران را صرفاً بر اساس معادلات متعارف بینالمللی تحلیل کرد، افزود: برای درک سیاست خارجی کشور باید سه مؤلفه را همزمان در نظر گرفت؛ نخست، بنیانهای اعتقادی و فکری که پشتوانه دیپلماسی جمهوری اسلامی است؛ دوم، دانش و روشهای دیپلماتیک و سوم، وضعیت واقعی کشور و راهبردهای متناسب با این شرایط.
جنگ نامتقارن و ضرورت تغییر محاسبات دشمن
عضو هیئترئیسه مجلس با اشاره به تفاوت توان نظامی ایران و آمریکا تصریح کرد: وقتی با دشمنی مواجه هستیم که بودجه نظامی سالانهاش حدود هزار و ۵۰۰ میلیارد دلار است و بودجه دفاعی ما کمتر از ۱۰ میلیارد دلار برآورد میشود، روشن است که با جنگی متعارف و متقارن روبهرو نیستیم. بنابراین، ادبیات و راهبرد سیاسی ما نیز باید با منطق جنگ نامتقارن تناسب داشته باشد.
متفکرآزاد با اشاره به تغییر دکترینهای قدرت در جهان گفت: در گذشته قدرت بیشتر با میزان توان نظامی و تجهیزات سنجیده میشد، اما امروز توان تحمل ضربات و وارد کردن ضربات سنگین به طرف مقابل نیز از مؤلفههای اصلی اقتدار محسوب میشود. در چنین شرایطی، قدرتی که از نظر نظامی محدودتر است، میتواند با راهبردهای هوشمندانه هزینههای سنگینی به قدرت بزرگتر تحمیل کند.
وی با بیان اینکه تجربه رویارویی جمهوری اسلامی با آمریکا نشان داده است محاسبات اولیه قدرتهای بزرگ همواره محقق نمیشود، خاطرنشان کرد: یکی از مؤلفههای مهم راهبرد کشور باید خارج کردن دشمن از وضعیت محاسبهپذیری باشد؛ بهگونهای که نتواند بر اساس برآوردهای معمول خود، زمان، هزینه و نتیجه عملیات را پیشبینی کند.
دیپلماسی همسایگی؛ ضرورتی برای امنیت انرژی
متفکرآزاد در ادامه با تأکید بر اهمیت دیپلماسی همسایگی گفت: کشوری با وسعت بیش از یک میلیون و ۶۵۰ هزار کیلومتر مربع و برخوردار از ۱۵ کشور همسایه، نمیتواند نسبت به ظرفیتهای منطقهای و روابط با همسایگان بیتفاوت باشد. دیپلماسی مبتنی بر همسایگی و پیمانهای منطقهای برای کشوری با چنین مختصاتی یک ضرورت راهبردی است.
وی با اشاره به تجربه روابط ایران و ترکمنستان در حوزه انرژی اظهار کرد: در دولت شهید رئیسی تلاشهایی برای بهبود روابط منطقهای و حل مشکلات گذشته انجام شد که برخی از آنها نتایج مثبتی نیز به همراه داشت. در حوزه گاز و واردات از ترکمنستان نیز اقداماتی برای حل اختلافات و بازگشت به تعاملات گذشته صورت گرفت.
این نماینده مجلس با اشاره به افزایش ناترازی گاز در کشور افزود: در شرایطی که میزان ناترازی گاز روزانه به حدود ۲۳۰ تا ۲۵۰ میلیون مترمکعب میرسید، در جریان جنگ و با آسیب دیدن بخشی از ظرفیت تولید و عرضه، این رقم به حدود ۴۰۰ تا ۵۰۰ میلیون مترمکعب افزایش یافت. با تلاش مجموعه وزارت نفت و گاز، بخشی از ظرفیت ازدسترفته به مدار بازگشته است، اما همچنان مدیریت مصرف و استفاده از ظرفیتهای وارداتی اهمیت زیادی دارد.
وی تأکید کرد: با استفاده از ظرفیت واردات گاز از ترکمنستان و سایر مسیرهای منطقهای در صورت لزوم، میتوان گاز استانهای شمالی کشور را تأمین و از بروز مشکلات جدی جلوگیری کرد. بنابراین، حفظ و توسعه روابط با همسایگان صرفاً موضوعی سیاسی نیست و مستقیماً با امنیت انرژی و منافع ملی ارتباط دارد.
متفکرآزاد: نباید با نگاه سیاسی مانع توسعه روابط با شرق شد
عضو هیئترئیسه مجلس با انتقاد از برخی مخالفتها با گسترش روابط ایران با کشورهای شرقی گفت: هر زمان دولتی در جمهوری اسلامی به سمت توسعه روابط با شرق، از جمله روسیه و چین، حرکت کرده است، جریانی با این رویکرد مخالفت کرده و به آن حمله کرده است. این مسئله حتی در دولت فعلی نیز مشاهده میشود؛ در حالی که توسعه روابط با شرق باید بر مبنای منافع ملی و محاسبات کارشناسی دنبال شود.
وی با اشاره به ظرفیت بانکهای شرقی برای تسهیل مبادلات مالی ایران اظهار کرد: وقتی برای انجام مبادلات تجاری و بازگشت منابع حاصل از صادرات نفت ناچار به استفاده از واسطهها و شرکتهای تراستی هستیم، باید این سؤال را مطرح کنیم که چرا از ظرفیت بانکهای رسمی کشورهای شرقی برای انجام این مبادلات استفاده نمیکنیم؟ اگر چنین ظرفیتی وجود دارد، باید با رویکردی تخصصی و فنی آن را فعال کنیم.
متفکرآزاد همچنین درباره وابستگی بخشی از مبادلات مالی کشور به امارات گفت: وقتی سهم بزرگی از تراکنشهای بینالمللی و مبادلات تجاری خود را در یک کشور متمرکز میکنیم، عملاً نوعی آسیبپذیری و امکان اعمال فشار برای آن کشور ایجاد میشود. باید سبد روابط اقتصادی و مسیرهای مبادلاتی خود را متنوع کنیم تا امکان مهار و محدودسازی اقتصاد کشور از طریق یک مسیر مشخص کاهش یابد.
دیپلماسی و میدان باید مکمل یکدیگر باشند
متفکرآزاد با تأکید بر ضرورت هماهنگی میان دستگاه دیپلماسی و مجموعههای نظامی کشور تصریح کرد: دیپلماسی و میدان نباید در مقابل یکدیگر قرار بگیرند، بلکه باید مکمل هم باشند. البته این دو حوزه لزوماً نباید ادبیات یکسانی داشته باشند، اما باید در یک مسیر و با هدف مشترک حرکت کنند.
وی ادامه داد: دیپلماسی صرفاً برای مخاطبان خارجی نیست و در داخل کشور نیز آثار و کارکردهای مهمی دارد. همانطور که طرف مقابل از ظرفیت رسانهای و تبلیغاتی خود برای مدیریت افکار عمومی استفاده میکند، ما نیز باید نسبت به تأثیر اظهارات و مواضع دیپلماتیک بر افکار عمومی داخلی و خارجی توجه داشته باشیم.
این نماینده مجلس با بیان اینکه برخی مواضع نباید موجب تضعیف دستاوردهای میدان شود، گفت: دستگاه دیپلماسی باید بهگونهای عمل کند که در کنار میدان قرار بگیرد و مکمل آن باشد، نه اینکه با برخی اظهارنظرها از قدرت و اثرگذاری اقدامات میدانی کاسته شود.
مذاکره ابزاری برای تأمین منافع ملی است
عضو هیئترئیسه مجلس با اشاره به ضرورت نگاه واقعبینانه به مذاکره و دیپلماسی اظهار کرد: دیپلماسی یک ابزار است و نباید آن را به موضوعی مقدس و غیرقابل نقد تبدیل کنیم. همانطور که نمیتوان گفت استفاده از یک ابزار در همه شرایط درست یا در همه شرایط غلط است، مذاکره نیز باید متناسب با موقعیت و منافع ملی ارزیابی شود.
وی افزود: گاهی وارد نشدن به مذاکره، خود بخشی از دیپلماسی است و در موقعیتهایی نیز باید از ظرفیت مذاکره استفاده کرد. مهم این است که بدانیم در چه شرایطی مذاکره به نفع کشور است و در چه شرایطی باید از آن پرهیز کرد.
متفکرآزاد با تأکید بر ضرورت حفظ مبانی فکری و اعتقادی جمهوری اسلامی در عرصه سیاست خارجی خاطرنشان کرد: ما معتقدیم انقلاب اسلامی یک جریان جدید در معادلات جهانی ایجاد کرده است و نباید در تحلیل و طراحی سیاست خارجی، این هویت و مبانی را فراموش کنیم. استفاده از ادبیات قابلفهم برای جهان ضروری است، اما در عین حال باید بدانیم بر اساس چه مبانی و اهدافی حرکت میکنیم.
وی در پایان تأکید کرد: جمهوری اسلامی باید ضمن بهرهگیری از ابزارهای متعارف دیپلماسی، راهبردهای خود را بر اساس واقعیتهای میدان، ظرفیتهای داخلی، روابط منطقهای و مبانی فکری انقلاب اسلامی تنظیم کند؛ چراکه تنها با چنین نگاهی میتوان میان قدرت میدانی، دیپلماسی و منافع ملی پیوندی مؤثر برقرار کرد.