محور اصلی گزارش نیویورکتایمز، مقایسه موقعیت سدهای ایران با مناطقی است که در جریان حملات نظامی آمریکا و اسرائیل هدف قرار گرفتهاند. نویسندگان گزارش با استناد به مشاهده شباهتهایی میان نقشه پراکندگی سدها و مناطق مرتبط با تأسیسات موشکی، این احتمال را مطرح کردهاند که برخی پروژههای سدسازی و انتقال آب ایران، علاوه بر اهداف اعلامشده، ممکن است با ملاحظات نظامی نیز ارتباط داشته باشند.
این فرضیه در حالی مطرح شده که برای اثبات ارتباط میان ساخت سدها و توسعه زیرساختهای موشکی، صرفاً شباهت مکانی یا نزدیکی جغرافیایی نمیتواند مبنای یک نتیجهگیری قطعی باشد.
ایران با اقلیم متنوع، حوزههای آبریز گسترده، مناطق خشک و نیمهخشک و نیازهای متفاوت در زمینه تأمین آب شرب، کشاورزی، صنعت و تولید برق مواجه است. سدسازی و انتقال آب نیز طی دهههای گذشته بخشی از برنامههای توسعه زیرساختی کشور بوده است؛ برنامههایی که البته از منظر ضرورت اقتصادی، مکانیابی، آثار محیطزیستی و شیوه مدیریت منابع آب، همواره محل نقد و بررسی بودهاند.
با این حال، بررسی اهداف ساخت سدها نیازمند مطالعه اسناد فنی، طرحهای توسعه، دادههای مصرف آب، برنامههای تولید انرژی و سوابق اجرایی پروژههاست؛ نه صرفاً تطبیق چند موقعیت جغرافیایی با مناطق مورد حمله نظامی.
در منطق علمی و پژوهشی، همزمانی یا هممکانی دو پدیده بهتنهایی رابطه علت و معلولی میان آنها را اثبات نمیکند. همین مسئله یکی از مهمترین نقدهایی است که به چارچوب استدلالی گزارش نیویورکتایمز وارد شده است.
فاصله میان گمانهزنی و سند
نکته قابل توجه در گزارش نیویورکتایمز آن است که نویسندگان، محرمانه بودن برنامه موشکی ایران را بهعنوان یکی از محدودیتهای بررسی موضوع مطرح کرده و اذعان دارند که ارتباط میان برنامه موشکی و طرحهای چنددههای توسعه زیرساختهای آبی، همچنان در حد گمانهزنی قرار دارد.
با این حال، در بخشهای دیگر گزارش، از اظهارات کارشناسان و عبارتهایی با بار معنایی قویتر برای برجسته کردن اهمیت این فرضیه استفاده شده است؛ رویکردی که میتواند مرز میان احتمال، فرضیه و واقعیت اثباتشده را در ذهن مخاطب کمرنگ کند.
در روزنامهنگاری تحقیقی، طرح یک پرسش یا فرضیه امنیتی، بهخودیخود ایرادی ندارد؛ مسئله زمانی شکل میگیرد که فرضیهای فاقد شواهد کافی، در قالب روایتی تنظیم شود که مخاطب را به سمت پذیرش یک نتیجه مشخص سوق دهد.
چارچوببندی رسانهای؛ تغییر ماهیت یک زیرساخت عمومی
یکی از محورهای انتقاد به گزارش، نحوه صورتبندی موضوع و انتخاب واژگان است. استفاده از مفاهیمی نظیر «معما»، «بدون دلیل روشن»، «تأسیسات مخفی» و «برنامه موشکی» در کنار یکدیگر، میتواند از همان ابتدای مواجهه مخاطب با گزارش، ذهن او را به سمت جستوجوی یک انگیزه پنهان سوق دهد.
در مطالعات رسانهای، این شیوه با مفهوم «چارچوببندی» یا فریمینگ شناخته میشود. رسانهها تنها اطلاعات را منتقل نمیکنند، بلکه با انتخاب عنوان، تصاویر، ترتیب دادهها و واژگان، زاویه نگاه مخاطب به یک موضوع را نیز شکل میدهند.
در این گزارش، موضوع سدسازی که در اصل به توسعه، مدیریت منابع آب، کشاورزی، تولید برق و نیازهای عمومی مرتبط است، در چارچوبی امنیتی قرار میگیرد. به این ترتیب، مخاطب ممکن است پیش از مواجهه با شواهد مستند، به این تصور برسد که سدهای ایران دارای کارکردی پنهان و نظامی هستند.
این در حالی است که اهمیت راهبردی یک زیرساخت عمومی، لزوماً به معنای نظامی بودن کارکرد آن نیست. سدها و شبکههای انتقال آب ممکن است در شرایط مختلف از منظر امنیت ملی اهمیت داشته باشند، اما این موضوع نمیتواند بهتنهایی مبنای انتساب اهداف نظامی به پروژههای عمرانی قرار گیرد.
اعتراض کارشناسان به نحوه بازتاب اظهاراتشان
یکی از بخشهای مهم واکنشها به گزارش نیویورکتایمز، اعتراض برخی کارشناسانی است که نام آنها در این گزارش آمده است.
کاوه مدنی، مدیر مؤسسه آب دانشگاه سازمان ملل، در واکنش به این روایت تأکید کرده است که گمانهزنی را نمیتوان سند تلقی کرد و نزدیکی مکانی نیز به معنای وجود رابطه علّی نیست. او همچنین اعلام کرده که اظهاراتش در مصاحبه با نیویورکتایمز اساساً ارتباطی با سدها و موشکها نداشته است.
نیما شکری، پژوهشگر امنیت آب که مشاهده شباهت نقشهها بهعنوان نقطه آغاز گزارش مطرح شده، نیز تأکید کرده است که نزدیکی سدها به اهداف نظامی، علت ساخت آنها را اثبات نمیکند و نمیتواند توجیهی برای حمله به این زیرساختها باشد.
امیر آقاجوقاق، متخصص منابع آب دانشگاه کالیفرنیا در ارواین، نیز در واکنش به این بحث، بر ضرورت توجه به نقش سدها و زیرساختهای آبی در زندگی غیرنظامیان تأکید کرده است.
این واکنشها پرسش مهمی درباره نحوه استفاده رسانهها از منابع کارشناسی مطرح میکند: آیا نقلقول از یک متخصص به معنای تأیید تمام چارچوب تحلیلی گزارش است یا رسانه باید دقیقاً مشخص کند هر منبع کدام بخش از فرضیه را تأیید کرده و درباره چه بخشهایی صرفاً اظهارنظر محدود داشته است؟
در چنین شرایطی، تعداد کارشناسان مورد مصاحبه نمیتواند بهتنهایی معیار اعتبار یک نتیجهگیری باشد. آنچه اهمیت دارد، محتوای دقیق اظهارات، نحوه بازتاب آنها و میزان انطباق نتیجهگیری نویسندگان با گفتههای منابع است.
جای خالی اسناد فنی و منابع داخلی
بررسی علت ساخت سدها و پروژههای انتقال آب در ایران، نیازمند دسترسی به منابع مستقیم و اسناد فنی است. گفتوگو با طراحان پروژهها، مدیران بهرهبرداری، متخصصان ایرانی حوزه آب، مسئولان تخصیص منابع و پژوهشگران آشنا با دادههای مصرف و انتقال آب میتواند تصویری دقیقتر از اهداف و عملکرد این پروژهها ارائه دهد.
در مقابل، درخواست اظهار نظر از نهادهای رسمی و دریافت نکردن پاسخ، بهتنهایی نمیتواند جای تحقیق میدانی، بررسی اسناد و ارزیابی مستقل را بگیرد.
از این منظر، یکی از پرسشهای اساسی درباره گزارش نیویورکتایمز، میزان بررسی اسناد و دادههای مرتبط با اهداف واقعی پروژههای آبی ایران و نحوه مواجهه با دیدگاههای مخالف فرضیه اصلی است.
آیا هدف قرار گرفتن یک منطقه، ماهیت تمام زیرساختهای آن را تغییر میدهد؟
بخش دیگری از گزارش نیویورکتایمز، با تکیه بر مناطق مورد حمله نظامی، تلاش میکند ارتباط احتمالی میان سدها و تأسیسات موشکی را بررسی کند. اما این رویکرد با یک پرسش اساسی روبهروست: آیا صرف هدف قرار گرفتن یک منطقه توسط نیروهای نظامی، به معنای اثبات ماهیت نظامی تمام تأسیسات واقع در آن منطقه است؟
تشخیص مهاجم درباره ماهیت یک هدف، خود نیازمند ارزیابی مستقل است و نمیتوان آن را بدون بررسی بهعنوان واقعیتی قطعی پذیرفت.
همچنین، گزارش به پرونده بازداشت فعالان محیطزیست در سال ۲۰۱۸ و پرسشهای مطرحشده درباره فعالیتهای آنها در برخی مناطق اشاره میکند. با این حال، قرار دادن این پرونده در کنار فرضیه نظامی بودن سدها، بدون ارائه شواهد مستقل و روشن، نمیتواند ارتباط میان فعالیتهای محیطزیستی، ساخت سد و توسعه زیرساختهای موشکی را اثبات کند.
زیرساختهای آبی؛ فراتر از یک نقطه روی نقشه
سدها صرفاً سازههایی عمرانی نیستند؛ آنها در تأمین آب آشامیدنی، کشاورزی، تولید برق، کنترل جریان آب و پایداری اقتصادی و زیستمحیطی مناطق مختلف نقش دارند.
هرگونه آسیب به این زیرساختها میتواند پیامدهایی گسترده برای زندگی غیرنظامیان ایجاد کند؛ پیامدهایی که ممکن است از محل وقوع حادثه فراتر رفته و بر امنیت غذایی، دسترسی به آب، اقتصاد منطقه و سلامت عمومی تأثیر بگذارد.
از همین رو، طرح فرضیههای نظامی درباره زیرساختهای حیاتی در شرایط جنگی، بدون ارائه شواهد مستند، صرفاً یک بحث رسانهای نیست؛ بلکه میتواند بر ادراک عمومی از ماهیت این تأسیسات و حساسیت جامعه نسبت به پیامدهای احتمالی حمله به آنها تأثیر بگذارد.
منتقدان معتقدند تکرار چنین روایتهایی، در صورت نبود شواهد کافی، ممکن است به عادیسازی گفتمانی هدف قرار دادن زیرساختهای غیرنظامی منجر شود؛ موضوعی که از منظر اخلاق رسانهای و مسئولیت اجتماعی رسانهها اهمیت ویژهای دارد.
واکنش کاربران؛ انتقاد از فقدان سند و پیامدهای روایت
انتشار گزارش نیویورکتایمز در شبکه اجتماعی ایکس با واکنشهای متعددی همراه شد. بخش قابل توجهی از کاربران، محور انتقاد خود را فقدان شواهد روشن، نحوه استفاده از منابع کارشناسی و احتمال تأثیرگذاری این روایت بر افکار عمومی درباره زیرساختهای حیاتی ایران قرار دادند.
صادق الحسینی در واکنش به گزارش، با اشاره به بحران آب و برق و نیازهای زیرساختی ایران، این پرسش را مطرح کرد که چرا باید ساخت سدها را به اهداف نظامی مرتبط دانست، در حالی که کشور با نیازهای گسترده در حوزه تأمین آب و انرژی مواجه است.
یک کاربر فارسیزبان نیز در واکنشی انگلیسی به گزارش نوشت که ایران به دلیل کمبود آب و برق به ساخت سد نیاز دارد و پرسید آیا چنین روایتی در حال توجیه حمله به زیرساختهای غیرنظامی است؟
دانیلا مودوس-کاتر، فعال رسانهای آمریکایی، نیز خطاب به مردم آمریکا هشدار داد که فریب چنین روایتهایی را نخورند و مدعی شد این گزارشها میتوانند بهانهای برای حمله به زیرساختهای غیرنظامی ایران فراهم کنند.
یاسین، یکی از کاربران شبکه اجتماعی ایکس، نیز به استفاده از عنوان روزنامهنگاری تحقیقی اعتراض کرد و نوشت طرح یک فرضیه اثباتنشده و انتشار آن بدون ارائه شواهد کافی، نمیتواند مصداق تحقیق مستند باشد.
مهدی بستانچی، کارآفرین و صنعتگر ایرانی، نیز گزارش را حاوی ادعاهای گمراهکننده و ارتباط دادن موضوعات نامرتبط دانست و تأکید کرد که رسالت روزنامهنگاری باید افشای تبلیغات جنگطلبانه باشد، نه زمینهسازی برای آن.
آتوسا کثیرزاده نیز این گزارش را گمانهزنی غیرمسئولانه توصیف کرد و با اشاره به زمان انتشار آن، درباره احتمال عادیسازی حملات به زیرساختهای آبی ایران هشدار داد.
در میان واکنشها، برخی کاربران نیز به سابقه نیویورکتایمز در پوشش پرونده سلاحهای کشتار جمعی عراق در سالهای ۲۰۰۲ و ۲۰۰۳ اشاره کردند؛ پروندهای که بعدها به دلیل ضعف در ارزیابی منابع و بررسی انتقادی ادعاها، با انتقادهای جدی مواجه شد و روزنامه در سال ۲۰۰۴ درباره کاستیهای پوشش خبری خود توضیحاتی ارائه کرد.
انتقاد از پاسخ نیویورکتایمز
واکنش روابط عمومی نیویورکتایمز به انتقادهای مطرحشده نیز به یکی دیگر از محورهای بحث تبدیل شد. بریت اریکسون، فعال رسانهای، با انتقاد از پاسخ این روزنامه، دو احتمال را مطرح کرد: یا خبرنگاران و دبیران در انتقال دقیق منظور خود به مخاطب ناکام بودهاند یا چارچوب گزارش بهگونهای تنظیم شده که زمینه برداشتهای امنیتی و نظامی را فراهم میکند.
او همچنین انتقاد از مخاطبان و خطرناک خواندن برداشتهای آنان را پاسخ مناسبی به نقدهای مطرحشده ندانست.
رضا نصری نیز در واکنشی مفصلتر، این موضوع را فراتر از یک خطای روزنامهنگاری دانست و درباره نقش رسانههای آزاد در پاسخگو کردن قدرت و جلوگیری از بازتعریف زیرساختهای غیرنظامی بهعنوان اهداف بالقوه نظامی هشدار داد.
از نگاه منتقدان، مسئولیت رسانه در چنین موضوعاتی تنها انتشار یک فرضیه نیست؛ بلکه بررسی پیامدهای احتمالی روایت، دقت در بازتاب دیدگاه منابع و پرهیز از تبدیل گمانهزنی به چارچوب غالب ذهنی مخاطب نیز بخشی از مسئولیت حرفهای آن محسوب میشود.
روزنامهنگاری تحقیقی یا بازتولید یک فرضیه امنیتی؟
گزارش سدهای ایران و ارتباط احتمالی آنها با زیرساختهای موشکی، بار دیگر اهمیت تفکیک میان پرسش تحقیقی، فرضیه و نتیجه اثباتشده را در روزنامهنگاری برجسته کرده است.
روزنامهنگاری تحقیقی باید از پرسش آغاز کند، اما در پرسش متوقف نماند. فرضیه را باید با اسناد، دادههای مستقل، منابع متنوع و بررسی شواهد موافق و مخالف آزمود. همچنین، رسانه باید مرز میان آنچه اثبات شده و آنچه صرفاً احتمال داده میشود را بهروشنی برای مخاطب مشخص کند.
در موضوعی که مستقیماً با زیرساختهای حیاتی، امنیت عمومی و زندگی میلیونها نفر ارتباط دارد، این مسئولیت اهمیت بیشتری پیدا میکند.
تجربه پوشش پرونده سلاحهای کشتار جمعی عراق نیز یادآور آن است که اعتبار بینالمللی یک رسانه، بهتنهایی تضمینکننده صحت همه گزارشهای آن نیست. حتی رسانههای بزرگ نیز ممکن است در ارزیابی منابع، بازتاب ادعاهای امنیتی و بررسی انتقادی روایتهای جنگی دچار خطا شوند.
در نهایت، پرسش اصلی درباره گزارش نیویورکتایمز این است که آیا شواهد ارائهشده برای طرح چنین فرضیهای درباره زیرساختهای آبی ایران کفایت میکند یا آنچه در قالب روزنامهنگاری تحقیقی منتشر شده، بیش از آنکه یک نتیجه مستند باشد، بازتاب یک گمانهزنی امنیتی است که میتواند بر افکار عمومی و برداشتها از اهداف احتمالی نظامی تأثیر بگذارد؟