شست سهجانبه دونالد ترامپ، شی جینپینگ و ولادیمیر پوتین در شنژن، در شرایطی برگزار میشود که رقابت قدرتهای بزرگ از حوزه نظامی به عرصه فناوری، تجارت، انرژی و معماری امنیتی جهان گسترش یافته است. اگرچه اختلافات بنیادین میان واشنگتن، پکن و مسکو چشمانداز دستیابی به توافقی جامع را محدود کرده، اما ضرورت مدیریت تنشها و جلوگیری از رویارویی مستقیم، دیپلماسی را به یکی از مهمترین ابزارهای چانهزنی این سه قدرت تبدیل کرده است؛ نشستی که میتواند نشانهای از تلاش برای بازتعریف قواعد بازی در جهان چندقطبی باشد.
سه قدرت بزرگ در نقطه تلاقی رقابت و ضرورت مذاکره
گسترش جنگها، تشدید رقابتهای فناورانه و استفاده فزاینده از تجارت بهعنوان ابزار فشار سیاسی و اقتصادی، دامنه اختلافات قدرتهای بزرگ را بیش از گذشته گسترش داده است. با این حال، وابستگی متقابل اقتصادی، هزینههای سنگین رویارویی مستقیم و خطر گسترش بحرانهای منطقهای، ضرورت حفظ کانالهای ارتباطی و مذاکره را به مسئلهای اجتنابناپذیر تبدیل کرده است.
نشست سهجانبه دونالد ترامپ، شی جینپینگ و ولادیمیر پوتین در چنین شرایطی اهمیت پیدا میکند؛ نشستی که در مقطع حساس تحولات نظام بینالملل و در شرایطی برگزار میشود که آمریکا برای حفظ موقعیت برتر خود تلاش میکند و چین و روسیه خواهان نقشآفرینی بیشتر در تعیین قواعد نظم جهانی هستند.
این دیدار در حاشیه اجلاس مجمع همکاری اقتصادی آسیا و اقیانوسیه (اپک)، فرصتی برای سنجش میزان تفاهم میان سه قدرت و بررسی امکان مدیریت اختلافات راهبردی آنهاست؛ تفاهمی که دستیابی به آن، مستلزم عبور از منافع متعارض و اولویتهای متفاوت سیاسی، اقتصادی و امنیتی است.
آرایش دیپلماتیک پیش از نشست؛ نمایش اهرمهای قدرت
تحرکات دیپلماتیک پیش از نشست شنژن، بیانگر تلاش هر یک از طرفین برای تقویت موقعیت خود در مذاکرات است. دیدار شی جینپینگ و ولادیمیر پوتین در شنژن و تأکید بر حرکت به سمت جهان چندقطبی، نشانهای از استمرار هماهنگی راهبردی میان پکن و مسکو محسوب میشود.
در سوی مقابل، دونالد ترامپ با سفر به مانیل و دیدار با فردیناند مارکوس، رئیسجمهور فیلیپین، بر اهمیت شبکه متحدان آمریکا در آسیا و ضرورت حفظ حضور سیاسی و نظامی واشنگتن در منطقه تأکید کرد.
این تحرکات نشان میدهد که سه قدرت پیش از ورود به مذاکرات مشترک، در حال تقویت ابزارهای چانهزنی خود هستند. چین و روسیه بر هماهنگی سیاسی و راهبردی تأکید دارند و آمریکا تلاش میکند با اتکا به متحدان منطقهای، موازنه قدرت را به نفع خود حفظ کند.
چین؛ تبدیل قدرت اقتصادی به نفوذ سیاسی
برای پکن، میزبانی نشست سهجانبه فرصتی مهم برای تثبیت جایگاه خود در معادلات جهانی است. گردهم آوردن رهبران دو قدرت بزرگ که در پروندههای امنیتی و سیاسی مهم جهان اختلافات جدی دارند، میتواند اعتبار دیپلماتیک چین را افزایش دهد؛ حتی اگر مذاکرات به توافقی تعیینکننده منجر نشود.
انتخاب شنژن نیز از منظر نمادین اهمیت دارد. این شهر یکی از مهمترین مراکز صنعتی، فناورانه و اقتصادی چین است و پکن با میزبانی نشست در چنین فضایی، تلاش میکند پیوند میان ظرفیت اقتصادی و قدرت سیاسی خود را به نمایش بگذارد.
چین در سالهای اخیر کوشیده است از جایگاه خود در اقتصاد جهانی برای افزایش نفوذ سیاسی بهره ببرد. در همین چارچوب، سخنان شی جینپینگ در نشست مدیران عامل اپک درباره تجارت آزاد، حفظ زنجیرههای تأمین و همکاری در اقتصاد دیجیتال، بخشی از راهبرد چین برای معرفی خود بهعنوان حامی استمرار ارتباطات اقتصادی جهانی است.
این رویکرد در شرایطی دنبال میشود که سیاستهای تعرفهای و محدودیتهای صادراتی آمریکا، فشار قابلتوجهی بر تجارت و فناوری چین وارد کرده است. پکن از یک سو خواهان حفظ دسترسی به بازارهای جهانی است و از سوی دیگر، تلاش میکند وابستگی خود به فناوریهای حساس خارجی را کاهش دهد.
جنگ تراشهها؛ رقابت فناورانه زیر سایه دیپلماسی
با وجود تلاشهای دیپلماتیک، رقابت فناوری میان چین و آمریکا همچنان یکی از اصلیترین محورهای اختلاف دو کشور است.
اعتراض پکن به محدودیتهای جدید آمریکا برای جلوگیری از دسترسی چین به تراشههای پیشرفته از طریق کشورهای ثالث، نشان میدهد که مذاکرات سیاسی نمیتواند بهتنهایی از شدت رقابت فناورانه بکاهد.
در واقع، دو کشور همزمان در حال مذاکره و اعمال فشار بر یکدیگر هستند. واشنگتن تلاش میکند دسترسی چین به فناوریهای حساس را محدود کند و پکن نیز در پی توسعه ظرفیتهای داخلی و کاهش آسیبپذیری خود در برابر محدودیتهای خارجی است.
از این منظر، نشست شنژن را نمیتوان نقطه پایان جنگ اقتصادی و فناوری میان دو قدرت دانست؛ بلکه این نشست بیشتر فرصتی برای مدیریت هزینههای رقابت و جلوگیری از تبدیل اختلافات اقتصادی به بحرانهای امنیتی گستردهتر است.
روسیه؛ قدرت نظامی در برابر فشارهای اقتصادی و سیاسی
ولادیمیر پوتین با مجموعهای متفاوت از ابزارهای قدرت وارد این معادله شده است. روسیه با تکیه بر توان نظامی، ظرفیت هستهای، منابع انرژی و نقشآفرینی در بحرانهای امنیتی، همچنان یکی از بازیگران مؤثر در معادلات جهانی محسوب میشود.
انتقاد پوتین از تحریمهای غرب و تأکید بر گسترش همکاریهای آسیایی، نشاندهنده تغییر جهت بخشی از سیاست خارجی مسکو به سمت شرق است. حضور رئیسجمهور روسیه در کنار رهبران آمریکا و چین نیز از منظر سیاسی برای کرملین اهمیت دارد و میتواند تصویری از جایگاه این کشور در معادلات قدرت جهانی ارائه دهد.
با این حال، روابط چین و روسیه را نباید بهعنوان یک اتحاد کاملاً یکپارچه و بدون اختلاف ارزیابی کرد. چین برای حفظ رشد اقتصادی و تجارت جهانی به ثبات و پیشبینیپذیری نیاز دارد، در حالی که روسیه با پیامدهای جنگ اوکراین و چالشهای امنیتی گسترده مواجه است.
تفاوت در اولویتهای دو کشور، میتواند زمینهای برای مانور دیپلماتیک آمریکا فراهم کند؛ هرچند همکاری راهبردی پکن و مسکو همچنان یکی از مهمترین متغیرهای تأثیرگذار بر موازنه قدرت جهانی است.
ترامپ و فشار سیاست داخلی؛ مذاکره برای دستاورد سیاسی
دونالد ترامپ نیز با فشارهای داخلی قابلتوجهی وارد این نشست میشود. شکست جمهوریخواهان در انتخابات میاندورهای و از دست رفتن کنترل کنگره، نیاز رئیسجمهور آمریکا به نمایش دستاوردی در سیاست خارجی را افزایش داده است.
این شرایط میتواند بر رویکرد ترامپ در مذاکرات تأثیر بگذارد. فشارهای داخلی ممکن است او را به سمت انعطاف بیشتر برای دستیابی به توافق سوق دهد یا در مقابل، به اتخاذ مواضع سختگیرانهتر برای نمایش قدرت و جلب حمایت سیاسی منجر شود.
چالش مهم واشنگتن در این مسیر، حفظ اعتماد متحدان سنتی آمریکا است. هرگونه توافق با چین یا روسیه که از نگاه شرکای آسیایی و اروپایی به معنای کاهش تعهدات امنیتی آمریکا تلقی شود، میتواند اعتبار واشنگتن را در شبکه متحدانش تحت تأثیر قرار دهد.
نیواستارت؛ پرونده هستهای یا مقدمه مذاکرات گستردهتر؟
در روایت رسمی واشنگتن، یکی از محورهای اصلی نشست شنژن، کنترل تسلیحات هستهای و آینده پیمان نیواستارت است؛ موضوعی که پس از پایان این پیمان، با تلاش آمریکا برای مشارکت چین در چارچوب جدید کنترل تسلیحات پیوند خورده است.
با این حال، ارزیابیها درباره دستیابی به توافق در این زمینه چندان خوشبینانه نیست. پیشتر یکی از مقامهای ارشد دولت ترامپ با پایین آوردن سطح انتظارات، اعلام کرده بود که انتظار نمیرود نشست به توافق مشخصی منجر شود و آن را آغاز گفتوگو درباره چشماندازهای آینده توصیف کرده بود.
در چنین شرایطی، پرونده کنترل تسلیحات هستهای میتواند بیش از آنکه هدف نهایی نشست باشد، نقطه ورود به مذاکرات گستردهتر میان سه قدرت محسوب شود.
امکان گفتوگوی مستقیم، بررسی خطوط قرمز، سنجش ظرفیت توافق و پیوند دادن پروندههای مختلف بینالمللی، ارزشی فراتر از امضای یک پیمان تسلیحاتی دارد. از این منظر، موضوع هستهای میتواند زمینهای برای بررسی سایر اختلافات و تنظیم روابط میان سه قدرت فراهم کند.
اوکراین، تایوان و اروپا؛ نگرانی از معامله پشت درهای بسته
گسترش دستور کار نشست و ورود پرونده اوکراین به مباحث، ابعاد تازهای به مذاکرات داده است. برای روسیه، بحران اوکراین مستقیماً با معماری امنیتی اروپا و جایگاه مسکو در این ساختار ارتباط دارد؛ در حالی که چین تلاش میکند ضمن حفظ منافع اقتصادی خود، رقابت فناورانه و روابط تجاری با آمریکا را مدیریت کند.
در این میان، کشورهای اروپایی و اوکراین نسبت به احتمال شکلگیری توافقهایی که بدون حضور آنها بر امنیت منطقهای تأثیر بگذارد، نگرانی دارند.
تحرکات تایوان و تماسهای مکرر با واشنگتن در آستانه نشست نیز نشاندهنده نگرانی مشابهی است؛ نگرانی از اینکه تعهدات امنیتی آمریکا در قبال متحدانش به ابزاری برای چانهزنی با قدرتهای رقیب تبدیل شود.
البته طرح یک پرونده در مذاکرات سهجانبه به معنای قطعی بودن توافق درباره آن نیست. هرگونه تصمیم در این زمینه با محدودیتهای سیاسی، امنیتی و میدانی مواجه خواهد بود و اجرای توافقات احتمالی نیز به اراده و ظرفیت بازیگران اصلی وابسته است.
چرا نشست شنژن را نمیتوان یالتای جدید دانست؟
در فضای سیاسی و رسانهای، برخی از نشست شنژن با کنفرانس یالتا مقایسه میکنند؛ کنفرانسی که در پایان جنگ جهانی دوم، رهبران قدرتهای پیروز درباره ترتیبات سیاسی و امنیتی جهان پس از جنگ تصمیمگیری کردند.
اما این قیاس با محدودیتهای جدی روبهرو است.
امیرعلی ابوالفتح، کارشناس مسائل آمریکا، با رد مقایسه نشست شنژن با کنفرانسهای تعیینکننده دوران جنگ جهانی، تأکید کرده است که سه قدرت امروز، برخلاف شرایط گذشته، دشمن مشترکی ندارند که بتواند اختلافات آنها را بهطور موقت کاهش دهد.
از سوی دیگر، ساختار قدرت در جهان امروز پراکندهتر شده است. کشورها در حوزه امنیت به یک قدرت، در اقتصاد به قدرتی دیگر و در حوزه انرژی به بازیگری متفاوت وابستهاند. این وابستگیهای چندگانه، روابط بینالملل را پیچیدهتر از دوران تقسیمبندی بلوکهای قدرت کرده است.
همچنین برتری در یک حوزه، الزاماً به معنای کنترل سایر حوزهها نیست. قدرت اقتصادی چین، توان نظامی روسیه و نفوذ سیاسی آمریکا، هر یک با محدودیتهایی مواجه هستند و هیچکدام بهتنهایی قادر به تعیین قواعد تمام عرصههای بینالمللی نیستند.
از این رو، نظم جهانی آینده نه صرفاً محصول توافق سه رهبر، بلکه نتیجه تعامل مجموعهای از قدرتهای منطقهای، بازیگران اقتصادی، ائتلافهای متغیر و ظرفیتهای فناورانه خواهد بود.
دیپلماسی در شنژن؛ توافق محدود، رقابت گسترده
نشست سهجانبه شنژن را باید بیش از آنکه نقطه آغاز تقسیم مجدد جهان میان سه قدرت دانست، میدان آزمون میزان تفاهم، انعطافپذیری و ظرفیت مدیریت اختلافات میان آنها ارزیابی کرد.
چین به دنبال تبدیل وزن اقتصادی خود به نفوذ سیاسی بیشتر است، روسیه تلاش میکند جایگاه خود را در ترتیبات امنیتی و سیاسی جهان تثبیت کند و آمریکا میکوشد از طریق مذاکره با رقبا، امتیازات راهبردی کسب کرده و موقعیت برتر خود را حفظ کند.
در چنین شرایطی، حتی اگر نشست به توافقی جامع درباره کنترل تسلیحات هستهای یا بحران اوکراین منجر نشود، باز هم میتواند در کاهش خطر رویارویی مستقیم و ایجاد مسیرهای ارتباطی مؤثر باشد.
آنچه در شنژن اهمیت دارد، نه صرفاً توافق یا عدم توافق بر سر یک پرونده، بلکه نحوه مدیریت رقابت میان قدرتهایی است که همزمان به یکدیگر نیاز دارند و از یکدیگر نگران هستند.
این نشست ممکن است به توافقهایی محدود و مقطعی منجر شود، اما پایان رقابت راهبردی میان واشنگتن، پکن و مسکو در چشمانداز آن دیده نمیشود. نظم جهانی آینده همچنان در میدان رقابت بر سر فناوری، اقتصاد، امنیت، انرژی و نفوذ سیاسی شکل خواهد گرفت؛ رقابتی که دیپلماسی میتواند هزینههای آن را کنترل کند، اما قادر به حذف بنیادین آن نیست.