نشست سهجانبه شنژن در شرایطی برگزار شد که جنگ اوکراین و تنش بر سر تنگه هرمز، دو آزمون متفاوت برای نفوذ قدرتهای بزرگ به شمار میروند. مهدی خورسند در گفتوگو با ایسنا، این دیدار را نشانهای از گذار به نظمی چندجانبه میداند. در ارزیابی او، محدودیت واشنگتن در پیشبرد اهدافش در پرونده اوکراین و جلب همراهی دیگر قدرتها برای اعمال فشار بر تهران، از کاهش توان آمریکا برای تعیین نتایج تحولات بینالمللی حکایت دارد.
اختلاف منافع سه قدرت در شنژن
به گفته خورسند، واشنگتن از روسیه و برخی دیگر از بازیگران خواسته بود برای بازگشایی تنگه هرمز بر ایران فشار بگذارند. او تداوم نقش ایران در مدیریت تنگه را نشانهای از محدودیت این تلاش میداند و معتقد است تهران همچنان میتواند بر روند تحولات این پرونده اثر بگذارد. از نگاه او، همین اختلاف بر سر نحوه مواجهه با ایران، دامنه توافق احتمالی میان سه قدرت را محدود میکند.
این ارزیابی در مقایسه شنژن با کنفرانس یالتا نیز اهمیت دارد. به گفته خورسند، طرفهای حاضر در یالتا در آستانه پیروزی در جنگ جهانی دوم از موقعیتی برخوردار بودند که امکان توافق بر سر ترتیبات پس از جنگ را فراهم میکرد. در شنژن، روسیه همچنان درگیر جنگ اوکراین بود و آمریکا نیز، به ارزیابی او، به اهداف نظامی خود در برابر ایران دست نیافته بود. این شرایط، امکان توافقی گسترده بر سر حوزههای نفوذ را محدود میکند.
دستاورد دیپلماتیک چین و نگرانی اروپا
خورسند مهمترین دستاورد چین را تقویت جایگاه دیپلماتیک این کشور میداند. پکن با میزبانی دیدار سران روسیه و آمریکا، نقش خود را در گفتوگوهای قدرتهای بزرگ برجسته کرد. به اعتقاد او، وزن چین در تجارت جهانی و پیشرفت این کشور در فناوریهای پیشرفته نیز پشتوانهای برای افزایش نفوذ سیاسی پکن فراهم کرده است.
در سوی دیگر، خورسند اتحادیه اروپا را بازنده سیاسی نشست میداند. او انتقاد مطرحشده در بیانیه پایانی از دادگاه بینالمللی در لاهه را نشانهای از فشار بر جایگاه اروپا در ترتیبات بینالمللی تفسیر میکند. از نگاه او، تلاش اروپا برای حفظ نقش خود در پرونده اوکراین ممکن است به افزایش حمایت از کییف بینجامد و احتمال تشدید درگیری را بالا ببرد.
منافع مشترک ایران، چین و روسیه تا کجا امتداد دارد؟
کاهش نفوذ نظامی آمریکا در غرب آسیا، به گفته خورسند، میتواند یکی از زمینههای همپوشانی منافع ایران، چین و روسیه باشد. با این حال، ملاحظات سه کشور درباره حضور نظامی آمریکا یکسان نیست. تهران پایگاههای آمریکا در کشورهای منطقه را تهدیدی علیه امنیت خود میداند، در حالی که پکن و مسکو با توجه به روابط اقتصادی و سرمایهگذاریهایشان در کشورهای عربی، به ثبات این کشورها و امنیت زیرساختهایشان نیز اهمیت میدهند.
از همین رو، خورسند معتقد است چین و روسیه در غرب آسیا به دنبال موازنه میان بازیگرانی چون ایران، ترکیه و عربستان هستند. این موازنه به پکن و مسکو امکان میدهد روابط سیاسی و امنیتی خود با تهران را در کنار مناسبات اقتصادی با کشورهای عربی دنبال کنند.
پیام شنژن برای تهران
خورسند وزن نمادین و دیپلماتیک نشست را بیش از دستاورد عملی آن ارزیابی میکند. به باور او، از این دیدار سازوکار مشترکی برای مدیریت بحرانهای جهانی شکل نگرفت و نشانهای از توافق سه قدرت بر سر ایران نیز به دست نیامد. برای تهران، پیام نشست را میتوان در دو واقعیت دید: اختلاف منافع واشنگتن، پکن و مسکو امکان تصمیمگیری مشترک درباره ایران را محدود میکند و روابط تهران با چین و روسیه نیز در چارچوب منافع گستردهتر این دو کشور در منطقه پیش میرود.