بررسی گزارشهای رسانههای انگلیسی، عربی، روسی و چینی نشان میدهد که یکی از مهمترین پیامدهای این جنگ، تغییر نگاه بازیگران بینالمللی به امنیت خلیج فارس و تنگه هرمز است؛ تغییری که میتواند حتی پس از پایان درگیریها نیز بر تجارت جهانی انرژی و روابط قدرت در منطقه اثر بگذارد. همزمان، نگرانی کشورهای منطقه از بازگشت جنگ، افزایش فشارهای اقتصادی بر آمریکا و تحرکات بازیگران غیردولتی در جغرافیای حساس خاورمیانه، چشمانداز روشنی برای پایان سریع بحران ترسیم نمیکند.
تنگه هرمز؛ نقطه عطفی در معادلات انرژی جهان
یکی از مهمترین محورهای بازتاب جنگ در رسانههای غربی، پیامدهای اختلال در تردد دریایی تنگه هرمز و تأثیر آن بر آینده بازار جهانی انرژی است. والاستریت ژورنال در گزارشی با استناد به ارزیابی آژانس بینالمللی انرژی تأکید کرده است که بحران اخیر، اعتماد جهانی به این گذرگاه راهبردی را بهشدت کاهش داده و کشورهای مصرفکننده و صادرکننده انرژی را به بازنگری در مسیرهای تأمین و انتقال نفت واداشته است.
بر اساس این گزارش، پیش از آغاز جنگ روزانه حدود ۲۰ میلیون بشکه نفت از تنگه هرمز عبور میکرد، اما اختلال طولانیمدت در این مسیر میتواند حجم انتقال نفت را تا سال ۲۰۳۰ به ۸.۵ میلیون بشکه و تا سال ۲۰۳۵ به کمتر از دو میلیون بشکه در روز کاهش دهد. این ارقام نشان میدهد که مسئله صرفاً افزایش موقت قیمت نفت نیست، بلکه احتمال شکلگیری یک تغییر ساختاری در جغرافیای تجارت انرژی جهان مطرح شده است.
اظهارات فاتح بیرول، مدیر اجرایی آژانس بینالمللی انرژی، نیز بر همین موضوع تأکید دارد. او بحران هرمز را شوکی بزرگ به نظام انرژی جهان توصیف کرده و بازگشت کامل به شرایط پیش از جنگ را بعید دانسته است. در همین راستا، کشورهای منطقه به دنبال توسعه مسیرهای جایگزین انتقال نفت هستند؛ طرحهایی که به سرمایهگذاری دهها میلیارد دلاری و افزایش هزینه صادرات انرژی منجر خواهد شد.
افزایش بهای نفت برنت از حدود ۷۱ دلار پیش از جنگ به بیش از ۱۲۶ دلار در اوج بحران و سپس کاهش آن به محدوده ۹۳ دلار در نوامبر، نشاندهنده حساسیت بازار جهانی به تحولات امنیتی منطقه است. از سوی دیگر، کاهش حدود ۳.۷ میلیون بشکهای تقاضای جهانی نفت میان مارس و اکتبر، بیانگر آن است که آثار جنگ به افزایش قیمتها محدود نمانده و بر الگوی مصرف انرژی نیز تأثیر گذاشته است.
از این منظر، تنگه هرمز به یکی از مهمترین اهرمهای تأثیرگذار بر معادلات اقتصادی و امنیتی جهان تبدیل شده است. حتی اگر درگیری نظامی پایان یابد، تجربه بحران اخیر میتواند کشورها را به سمت تنوعبخشی به منابع انرژی، توسعه خطوط لوله، افزایش ذخایر راهبردی و سرمایهگذاری در انرژیهای تجدیدپذیر سوق دهد. بنابراین، یکی از پیامدهای بلندمدت جنگ، بازتعریف مفهوم امنیت انرژی در اقتصاد جهانی خواهد بود.
واشنگتن میان فشار نظامی و نگرانی از جنگ فرسایشی
در کنار پیامدهای اقتصادی، رسانههای غربی از افزایش اختلاف دیدگاهها درباره نحوه مواجهه با ایران در داخل جبهه آمریکا و میان متحدان منطقهای واشنگتن خبر میدهند.
آسوشیتدپرس در گزارشی نوشته است که برخی متحدان آمریکا در خاورمیانه، از جمله کشورهای حوزه خلیج فارس، پاکستان و ترکیه، تلاشهای دیپلماتیک خود را برای جلوگیری از آغاز مجدد جنگ افزایش دادهاند. این تحرکات در شرایطی صورت میگیرد که بنیامین نتانیاهو، نخستوزیر رژیم صهیونیستی، همچنان به دنبال متقاعد کردن دولت ترامپ برای ازسرگیری حملات مشترک علیه ایران است.
نگرانی کشورهای منطقه از این مسئله را باید در چارچوب هزینههای احتمالی یک جنگ گستردهتر بررسی کرد. گسترش درگیری میتواند تأسیسات انرژی، مسیرهای کشتیرانی، زیرساختهای اقتصادی و امنیت سیاسی کشورهای منطقه را با تهدید جدی مواجه کند. به همین دلیل، برخلاف موضع تلآویو که بر افزایش فشار نظامی تأکید دارد، برخی دولتهای منطقه ادامه وضعیت پرتنش کنونی را نیز پرهزینه میدانند و تلاش میکنند از ورود بحران به مرحلهای غیرقابلکنترل جلوگیری کنند.
رویترز نیز در ارزیابی خود از چشمانداز جنگ، به نبود یک راهبرد زمانی روشن در واشنگتن اشاره کرده است. اظهارات جیدی ونس درباره جلوگیری از تبدیل درگیری به جنگی بیپایان، در کنار موضع نامشخص ترامپ و فشارهای اسرائیل، نشان میدهد که هنوز درباره پایان یا ادامه عملیات نظامی اجماع مشخصی وجود ندارد.
این وضعیت را میتوان نشانهای از پیچیدهتر شدن تصمیمگیری راهبردی آمریکا دانست. واشنگتن از یک سو نمیخواهد درگیر جنگی طولانی و پرهزینه شود و از سوی دیگر، نمیتواند بدون در نظر گرفتن فشار متحدان خود و تحولات میدانی منطقه، بهسادگی از صحنه خارج شود.
محاصره اقتصادی؛ جایگزین جنگ یا مقدمه تشدید درگیری؟
روزنامه الشرق در تحلیل خود از تقابل تهران و واشنگتن، بر شکلگیری نوعی بنبست راهبردی تأکید کرده است؛ وضعیتی که در آن هر دو طرف تصور میکنند گذشت زمان میتواند موقعیت آنها را تقویت کند.
بر اساس این تحلیل، دولت ترامپ ترجیح میدهد بهجای ورود به یک عملیات نظامی گسترده دیگر، فشار اقتصادی و محاصره دریایی ایران را ادامه دهد. هدف واشنگتن آن است که با افزایش هزینههای اقتصادی، تهران را به پذیرش امتیازهایی در پرونده هستهای وادار کند.
در مقابل، ایران رفع محاصره، آزادسازی داراییهای مسدودشده، ازسرگیری فروش نفت و پایان اقدامات خصمانه را از مقدمات ورود جدی به مذاکرات میداند. این اختلاف در پیششرطها باعث شده است که حتی با وجود ادامه رایزنیهای دیپلماتیک، امکان دستیابی سریع به توافق محدود باشد.
نکته مهم آن است که محاصره اقتصادی و دریایی، برخلاف تصور اولیه واشنگتن، لزوماً به تسلیم سریع طرف مقابل منجر نمیشود. چنین سیاستی میتواند به افزایش تنش در مسیرهای دریایی، تشدید اقدامات متقابل و بالا رفتن هزینههای امنیتی آمریکا و متحدانش منجر شود.
به همین دلیل، ادامه محاصره را نمیتوان الزاماً جایگزینی کمهزینه برای جنگ نظامی دانست. این ابزار فشار ممکن است در کوتاهمدت از شدت عملیات نظامی بکاهد، اما در صورت تداوم، خود به عاملی برای بازتولید بحران تبدیل خواهد شد.
انتخابات آمریکا و تغییر محاسبات تهران
یورونیوز در بررسی تأثیر تحولات سیاسی آمریکا بر روند جنگ، به نقش انتخابات میاندورهای و پیامدهای آن برای محاسبات تهران اشاره کرده است. بر اساس این گزارش، نتایج انتخابات و افزایش نارضایتی عمومی از جنگ و هزینههای اقتصادی آن، از نگاه رهبران ایران میتواند موقعیت دولت ترامپ را در ادامه تقابل با تهران تضعیف کند.
این مسئله از آن جهت اهمیت دارد که تصمیمگیری درباره ادامه جنگ در آمریکا صرفاً تابع محاسبات نظامی نیست. افکار عمومی، هزینههای اقتصادی، رقابتهای حزبی و ملاحظات انتخاباتی نیز بر قدرت مانور کاخ سفید تأثیر میگذارند.
در چنین شرایطی، تهران ممکن است افزایش فشار بر منافع آمریکا و محدود کردن آزادی عمل واشنگتن در منطقه را راهی برای تغییر محاسبات دولت ترامپ بداند. گزارش یورونیوز به احتمال افزایش فشار در تنگه هرمز و هدف قرار گرفتن نفتکشهایی اشاره میکند که از پرداخت عوارض عبور خودداری میکنند.
با این حال، این رویکرد با ریسکهایی نیز همراه است؛ زیرا افزایش فشار نظامی و دریایی میتواند بهانهای برای تشدید مجدد عملیات آمریکا یا گسترش دامنه درگیری فراهم کند. در نتیجه، هر دو طرف با نوعی موازنه دشوار روبهرو هستند: استفاده از ابزارهای فشار برای بهبود موقعیت مذاکراتی، بدون عبور از آستانهای که جنگی گستردهتر را اجتنابناپذیر کند.
جنگ روایتها و تهدید زیرساختهای حیاتی
در کنار تحولات نظامی و دیپلماتیک، رقابت رسانهای و جنگ روایتها نیز به یکی از ابعاد مهم تقابل تبدیل شده است.
روزنامه الاخبار با اشاره به گزارشهای نیویورکتایمز و سیانان درباره ارتباط برخی زیرساختهای آبی ایران با تأسیسات نظامی و احتمال استفاده از تسلیحات غیرمتعارف، این ادعاها را در چارچوب فضای تبلیغاتی و امنیتی جنگ بررسی کرده است.
در مقابل، اسماعیل بقائی، سخنگوی وزارت امور خارجه ایران، گزارش نیویورکتایمز را عملیات فریب رسانهای با هدف زمینهسازی برای حمله به زیرساختهای حیاتی کشور دانسته و بر حمایت حقوق بینالملل بشردوستانه از سدها تأکید کرده است.
اهمیت این مسئله در آن است که زیرساختهای حیاتی، بهویژه تأسیسات آب، انرژی و حملونقل، در هر جنگی از حساسیت ویژهای برخوردارند. طرح ادعاهای امنیتی درباره این زیرساختها، در شرایطی که احتمال گسترش حملات وجود دارد، میتواند به بخشی از تلاش طرفهای درگیر برای مشروعیتبخشی به اقدامات نظامی تبدیل شود.
به بیان دیگر، میدان جنگ تنها به عرصه نظامی محدود نیست؛ بلکه تولید روایت، شکلدهی به افکار عمومی و ایجاد زمینه سیاسی و حقوقی برای اقدامات بعدی نیز اهمیت پیدا کرده است.
یمن و بابالمندب؛ گسترش جغرافیای بحران
یکی دیگر از تحولات قابلتوجه در بازتاب رسانهای جنگ، پیوند خوردن بحران ایران و آمریکا با تحولات میدانی یمن است.
روزنامه روسی ودوموستی در گزارشی از تحرکات انصارالله و احتمال پیشروی این جنبش به سمت عدن خبر داده و تحولات منطقه بابالمندب را عاملی تأثیرگذار بر موازنه قدرت در یمن ارزیابی کرده است.
این روزنامه همچنین به حملات هوایی ائتلاف عربی به رهبری عربستان در ۱۸ نوامبر علیه مواضع انصارالله در صنعا، الحدیده، عمران و صعده اشاره کرده است. بر اساس اعلام سخنگوی ائتلاف، در این عملیات ۶۰ هدف نظامی مورد حمله قرار گرفته و هدف از آن تضعیف توان موشکی و پهپادی انصارالله عنوان شده است.
اهمیت تحولات یمن صرفاً به رقابت داخلی این کشور محدود نمیشود. بابالمندب یکی از مهمترین گذرگاههای دریایی جهان است و هرگونه ناامنی در آن میتواند زنجیره انتقال انرژی و تجارت بینالمللی را تحت تأثیر قرار دهد.
در واقع، همزمانی بحران تنگه هرمز در شمال دریای عمان و خلیج فارس با ناامنی بابالمندب در جنوب دریای سرخ، میتواند فشار مضاعفی بر تجارت دریایی جهان وارد کند. این وضعیت برای عربستان نیز اهمیت ویژهای دارد؛ زیرا امنیت صادرات انرژی و موقعیت منطقهای این کشور به ثبات مسیرهای دریایی وابسته است.
از این منظر، تحولات یمن را باید بخشی از معادله گستردهتر امنیت منطقه دانست؛ معادلهای که در آن هر تغییر در موازنه قدرت میتواند پیامدهایی فراتر از مرزهای یک کشور داشته باشد.
چین و بازنگری در امنیت انرژی آسیا
در میان رسانههای آسیایی، چاینا دیلی بیش از آنکه بر ابعاد نظامی جنگ تمرکز کند، پیامدهای اقتصادی و انرژی آن را مورد توجه قرار داده است.
این روزنامه با اشاره به نشست سران سازمان همکاری اقتصادی آسیا و اقیانوسیه در شنژن، تأکید کرده است که اختلال در عرضه انرژی و افزایش تنشهای منطقهای، در کنار کاهش رشد اقتصاد جهانی و نوسانات بازارهای مالی، اقتصاد کشورهای آسیایی را با چالشهای تازهای مواجه کرده است.
از نگاه کارشناسان مورد استناد این روزنامه، اقتصادهای نوظهور به دلیل وابستگی بیشتر به واردات انرژی و آسیبپذیری در برابر شوکهای خارجی، بیش از کشورهای توسعهیافته از بحرانهای ژئوپلیتیک تأثیر میپذیرند.
در همین چارچوب، تنوعبخشی به شرکای تجاری، افزایش ذخایر سوخت، توسعه انرژیهای تجدیدپذیر و تقویت همکاریهای چندجانبه از جمله راهکارهای مقابله با بحران معرفی شدهاند.
توجه چین به این موضوع نشان میدهد که پکن تحولات خاورمیانه را صرفاً یک بحران امنیتی منطقهای نمیبیند، بلکه آن را عاملی مؤثر بر ثبات اقتصادی آسیا و زنجیرههای تأمین جهانی ارزیابی میکند. ظرفیت چین در تولید باتری، فناوریهای انرژی پاک و توربینهای بادی نیز میتواند در این شرایط به یک مزیت راهبردی تبدیل شود.
جمعبندی؛ جنگی که پیامدهای آن فراتر از میدان نبرد است
مجموع گزارشهای رسانههای بینالمللی نشان میدهد که جنگ آمریکا و رژیم صهیونیستی علیه ایران، به بحرانی چندلایه تبدیل شده است که ابعاد نظامی، اقتصادی، سیاسی و ژئوپلیتیک آن به یکدیگر گره خوردهاند.
در عرصه نظامی، فشارها برای ازسرگیری حملات در کنار نگرانی متحدان منطقهای آمریکا از گسترش جنگ ادامه دارد. در عرصه دیپلماسی، اختلاف بر سر پیششرطهای مذاکره و ادامه محاصره اقتصادی، مسیر دستیابی به توافق را دشوار کرده است. در حوزه انرژی نیز بحران تنگه هرمز، کشورها را به بازنگری در مسیرهای انتقال و منابع تأمین سوخت واداشته است.
از سوی دیگر، تحولات یمن و اهمیت راهبردی بابالمندب نشان میدهد که دامنه پیامدهای جنگ میتواند به سایر نقاط حساس منطقه نیز گسترش پیدا کند. همزمان، چین و دیگر قدرتهای اقتصادی با نگرانی از آثار بلندمدت این بحران بر تجارت و امنیت انرژی، به دنبال تقویت مسیرهای جایگزین و افزایش تابآوری اقتصادی خود هستند.
آنچه از کنار هم قرار گرفتن این تحلیلها به دست میآید، این است که حتی در صورت توقف عملیات نظامی، پایان بحران به معنای بازگشت سریع منطقه و اقتصاد جهانی به شرایط پیشین نخواهد بود. اعتماد آسیبدیده به مسیرهای دریایی، افزایش هزینههای امنیتی، تغییر محاسبات انرژی و تشدید رقابتهای ژئوپلیتیک، میراثی است که میتواند برای سالها باقی بماند.
بنابراین، مسئله اصلی دیگر صرفاً زمان پایان جنگ نیست؛ بلکه این است که پس از این تقابل، چه کسی قادر خواهد بود قواعد جدید امنیتی و اقتصادی منطقه را شکل دهد و هزینههای راهبردی بحران را به طرف مقابل منتقل کند.