بر اساس سازوکار تعیین‌شده در منشور سازمان ملل، شورای امنیت باید نامزد مورد نظر خود را برای تصدی دبیرکلی به مجمع عمومی معرفی کند و انتصاب نهایی نیز با تأیید این مجمع انجام می‌شود. به همین دلیل، آرایش سیاسی اعضای شورای امنیت و به‌ویژه موضع پنج عضو دائم این شورا، نقش تعیین‌کننده‌ای در سرنوشت رقابت دارد.
دو چهره اصلی در رقابت جانشینی گوترش
در میان گزینه‌های مطرح‌شده، نام ربکا گرینسپن، دبیرکل کنفرانس تجارت و توسعه سازمان ملل متحد (آنکتاد) و رافائل گروسی، مدیرکل آژانس بین‌المللی انرژی اتمی، بیش از دیگران مورد توجه قرار گرفته است.
گرینسپن، دیپلمات اهل کاستاریکا، در صورت انتخاب به‌عنوان دبیرکل، نخستین زنی خواهد بود که این مسئولیت را در سازمان ملل بر عهده می‌گیرد. نقش‌آفرینی او در مذاکرات مربوط به ابتکار غلات دریای سیاه میان روسیه و اوکراین در سال ۲۰۲۲ از جمله سوابق مورد توجه در کارنامه دیپلماتیک اوست.
در سوی دیگر، گروسی از سال ۲۰۱۹ مدیریت آژانس بین‌المللی انرژی اتمی را بر عهده دارد و در سال‌های اخیر درگیر پرونده‌های حساس هسته‌ای، از جمله مسائل مرتبط با ایران و اوکراین بوده است. با این حال، مواضع و گزارش‌های او درباره برنامه هسته‌ای ایران با انتقاد مقام‌های ایرانی مواجه شده است؛ موضوعی که می‌تواند در ارزیابی سیاسی نامزدی او نیز مورد توجه قرار گیرد.
شش نامزد دیگر این رقابت عبارت‌اند از ماریا فرناندا اسپینوسا گارسیس، رئیس پیشین مجمع عمومی سازمان ملل از اکوادور؛ لانا زکی نسیبه، وزیر مشاور امارات؛ فریدون هادی سینیرلی‌اوغلو از ترکیه؛ کارولین رودریگز برکیت، سفیر گویان در سازمان ملل؛ ایوونه آ-باکی از اکوادور و اولارا اوتونو از اوگاندا.
گرینسپن در صدر هشتمین نظرسنجی
نتایج هشتمین نظرسنجی منتشرشده از سوی کارزار «یک برای هشت میلیارد» نشان می‌دهد گرینسپن در میان نامزدها بیشترین میزان حمایت را به دست آورده است. این کارزار با هدف افزایش شفافیت و مشارکت‌پذیری در روند انتخاب دبیرکل فعالیت می‌کند.
بر اساس این ارزیابی، گرینسپن ۱۲ رأی تشویق و سه رأی عدم تشویق دریافت کرده است. گروسی با ۹ رأی موافق، چهار رأی مخالف و دو رأی بدون اعلام نظر در جایگاه دوم قرار گرفته و کارولین رودریگز برکیت نیز با هشت رأی تشویق، پنج رأی عدم تشویق و دو رأی بدون نظر رتبه سوم را به دست آورده است.
البته این نتایج به‌تنهایی به معنای تعیین برنده نیست. نظرسنجی‌های آزمایشی صرفاً تصویری از میزان حمایت اعضای شورای امنیت ارائه می‌کنند و جایگزین رأی‌گیری رسمی و تصمیم نهایی این شورا نخواهند بود. همچنین هنوز مشخص نیست که آیا اعضای دائم در روند بررسی نامزدها از حق وتوی خود استفاده کرده‌اند یا خیر.
حق وتو؛ مهم‌ترین مانع انتخاب دبیرکل جدید
ساختار شورای امنیت به پنج عضو دائم این شورا، یعنی آمریکا، روسیه، چین، فرانسه و انگلیس، امکان می‌دهد با استفاده از حق وتو مانع تصویب نامزد مورد نظر شوند. بنابراین حتی اگر یک گزینه در میان سایر اعضا از حمایت قابل توجهی برخوردار باشد، مخالفت یکی از این پنج کشور می‌تواند مسیر انتخاب او را مسدود کند.
همین مسئله باعث شده است رقابت برای جانشینی گوترش صرفاً به سوابق مدیریتی و دیپلماتیک نامزدها محدود نباشد و ملاحظات سیاسی قدرت‌های بزرگ نیز در آن نقش پررنگی داشته باشد.
اگر جانشین گوترش تا پایان سال انتخاب نشود چه اتفاقی می‌افتد؟
یکی از ابهام‌های مهم در روند فعلی، احتمال به نتیجه نرسیدن مذاکرات تا پایان دوره دبیرکلی گوترش در ۳۱ دسامبر است. منشور سازمان ملل سازوکار صریحی برای شرایطی که انتخاب دبیرکل جدید تا این تاریخ نهایی نشده باشد، تعیین نکرده است.
گابریل الیزوندو، خبرنگار الجزیره در سازمان ملل، با اشاره به نامشخص بودن این وضعیت گفته است گوترش در پاسخ به پرسش‌ها درباره آینده مسئولیت خود پس از پایان سال، ابراز امیدواری کرده که از اول ژانویه در خانه‌اش در پرتغال باشد؛ با این حال، سناریوی دقیق در صورت انتخاب نشدن جانشین همچنان روشن نیست.
در همین حال، برخی کارشناسان بر ضرورت اصلاح روند انتخاب دبیرکل و افزایش نقش مجمع عمومی تأکید دارند. یکی از پیشنهادهای مطرح‌شده، توافق شورای امنیت بر سر دو یا سه نامزد و واگذاری انتخاب نهایی میان آن‌ها به مجمع عمومی است؛ رویکردی که می‌تواند زمینه مشارکت گسترده‌تر کشورهای عضو را فراهم کند.
با وجود پیشرفت روند بررسی نامزدها، سرنوشت دبیرکل آینده سازمان ملل همچنان به معادلات سیاسی شورای امنیت وابسته است؛ معادلاتی که در آن، حمایت یا مخالفت پنج عضو دائم می‌تواند نتیجه رقابت هشت‌نفره را تغییر دهد.
