با گذشت نزدیک به یک هفته از برگزاری انتخابات میان‌دوره‌ای کنگره در آمریکا، هنوز چنانکه لازم است درباره زمینه‌ها و پیامدهای این رخداد بی‌سابقه وارسی و ارزیابی تحلیلی صورت نگرفته است. این اتفاق، آنقدر خطیر و تعیین‌کننده بود که چهره‌هایی در عالی‌ترین سطوح سیاست گذاری هیأت حاکمه آمریکا، اجباراً درباب آن اعلام نظر کردند. توییت جی‌دی ونس، معاون اول رئیس‌جمهور آمریکا، در واکنش به شکست جمهوری‌خواهان در انتخابات، یکی از شاخص‌ترین نمونه‌ها از این دست اظهارنظرات است. با اینهمه به نظر می‌رسد که این توئیت را نباید به سادگی فقط یک اظهارنظر درباره دلایل ناکامی انتخاباتی حزب دانست. شواهدی وجود دارد که در پرتو آنها باید این موضع‌گیری را در چارچوب تحولی مهم‌تر تحلیل کرد. آن تحول مهم، آغاز نوسازی سیمای سیاسی جمهوری‌خواهان و ترمیم حیثیت آنان در صحنه حکمرانی است.
ونس در تحلیل شکست انتخاباتی جمهوری‌خواهان، چهار عامل را در تغییر رفتار رأی‌دهندگان مؤثر دانست: جنگ ایران، مشکلات اقتصادی و هزینه‌های زندگی، فاصله گرفتن از سیاست «اول آمریکا»، و بالاخره ضرورت بازنگری در رابطه با اسرائیل. اما نکته تعیین‌کننده، برجسته کردن جنگ ایران به‌عنوان مهم‌ترین عامل شکست بود. او عملاً این پرسش را مطرح کرد که آیا ارزش داشت برای ادامه جنگ، کنترل مجالس کنگره را در انتخابات از دست بدهند؟ این پرسش، فراتر از یک ارزیابی انتخاباتی و نوعی فاصله‌گذاری سیاسی با تصمیمی است که مستقیماً در دوران ریاست‌جمهوری ترامپ اتخاذ شده است.
اعلام برائت از شکست یا اعلام حضور برای آینده؟
اهمیت موضع‌گیری ونس در این است که او به جای نسبت دادن شکست به ضعف نامزدها، مشکلات تبلیغاتی یا کاهش مشارکت، مسئولیت را متوجه یکی از مهم‌ترین تصمیمات دولت ترامپ کرده است. او معتقد است بخشی از کسانی که در سال ۲۰۲۴ به جمهوری‌خواهان رأی داده بودند، در انتخابات اخیر از این حزب فاصله گرفته‌اند. این تحلیل به معنای آن است که مشکل جمهوری‌خواهان صرفاً بسیج نکردن پایگاه اجتماعی خود نیست؛ بلکه بخشی از پایگاه رأی آنها از سیاست‌های دولت ناراضی شده است. در واقع، ونس می‌خواهد بگوید جمهوری‌خواهان رأی‌دهندگان خود را به دلیل فاصله گرفتن از وعده‌های انتخاباتی از دست داده‌اند.
البته نباید فراموش کرد که او خود معاون رئیس‌جمهور و از ارکان دولت بوده است. بنابراین نمی‌تواند مسئولیت تصمیمات دولت را کاملاً به گردن ترامپ بیندازد. با این حال، به نظر می‌رسد درصدد است هزینه سیاسی این تصمیمات را از کارنامه شخصی خود جدا کند. او در این جداسازی سیاسی، بی‌شک به نوسازی حیثیت سیاسی خود نظر دارد. حتی دور از واقعیت نیست که کسی ادعا کند چنین تلاش برای تمایزگذاری بین نفر اول و دوم کاخ سفید، تصمیمی هماهنگ‌شده در سطوح عالی جمهوری‌خواهان است.
توجه به این نکته هم بسیار ضروری است که یکی از اصول بنیادین جنبش ماگا، شعار «اول آمریکا» و مخالفت با مداخلات نظامی پرهزینه در خارج از مرزها بوده است. بخش مهمی از رأی‌دهندگان ترامپ انتظار داشتند دولت او به جای درگیر شدن در جنگ‌های خارجی، بر اقتصاد داخلی، اشتغال، کنترل تورم و مشکلات معیشتی تمرکز کند. جنگ ایران این وعده را با چالش جدی روبه‌رو کرد. افزایش هزینه‌های نظامی، نگرانی از بحران انرژی و فشار اقتصادی ناشی از جنگ، این پرسش را در افکار عمومی آمریکا تقویت کرده که چرا واشنگتن باید منابع خود را صرف یک منازعه خارجی کند.
ونس اکنون با برجسته کردن این تناقض، تلاش می‌کند خود را مدافع بازگشت به ماگای اولیه معرفی کند؛ ماگایی که با مداخله‌گرایی نظامی، هزینه‌کرد بی‌پایان منابع آمریکا در خارج و اولویت دادن به تعهدات خارجی مخالف بود. از این منظر، او در حال زمینه‌سازی برای شکل‌گیری نوعی «ماگای پساترامپ» در چارچوب حزب جمهوری‌خواه است؛ جریانی که میراث سیاسی ترامپ را حفظ می‌کند، اما خود ترامپ را عامل انحرافات این جنبش می‌داند.
اشاره ونس به ضرورت تغییر در رابطه آمریکا با اسرائیل نیز اهمیت ویژه‌ای دارد. بخشی از پایگاه اجتماعی جمهوری‌خواهان، به‌خصوص نسل جوان‌تر و جریان‌های ملی‌گرای اقتصادی، نسبت به هزینه تعهدات خارجی آمریکا و تأثیر آنها بر منافع داخلی حساس‌تر شده‌اند. ونس با وارد کردن این موضوع به بحث شکست انتخاباتی، عملاً دامنه انتقاد خود را از جنگ ایران فراتر می‌برد و ضرورت بازنگری در سیاست خاورمیانه‌ای آمریکا را مطرح می‌کند.
البته این موضع لزوماً به معنای قطع رابطه با اسرائیل نیست؛ بلکه بیشتر ناظر بر تغییر در ماهیت و حدود تعهدات واشنگتن است. این رویکرد می‌تواند برای ونس جذابیت انتخاباتی ایجاد کند، اما هم‌زمان با مقاومت بخش سنتی‌تر حزب جمهوری‌خواه روبه‌رو خواهد شد.
آیا ونس می‌خواهد جانشین ترامپ شود؟
تقریباً در ذهن هر کنشگر یا تحلیل‌گر مسائل بین‌الملل، این سئوال مطرح است که آیا ونس در سودای پیروزی در انتخابات 2028 است؟ شواهدی وجود دارد که به نظر می‌رسد پاسخ به این پرسش مثبت است، دست‌کم به‌عنوان یک احتمال جدی سیاسی. ونس از موقعیت ویژه‌ای برخوردار است: معاون رئیس‌جمهور است، به پایگاه ماگا دسترسی دارد و می‌تواند خود را ادامه‌دهنده مسیر ترامپ معرفی کند؛ در عین حال که از برخی تصمیمات ناصحیح و نامحبوب او از چشم شهروند آمریکایی فاصله می‌گیرد.
او می‌خواهد از مزایای نزدیکی به ترامپ بهره‌مند شود، اما در صورت افزایش نارضایتی عمومی، هزینه سیاست‌های ناموفق دولت را نیز متوجه شخص رئیس‌جمهور کند. رقیب بالقوه او آنگونه که برخی منابع تحلیلی گمان می‌کنند، مارکو روبیو است؛ چهره‌ای برخوردار از تجربه سیاست خارجی و ارتباط با ساختار سنتی جمهوری‌خواهان. این گزینه البته به نظر نمی‌رسد که شانس چندانی برای خودنمایی در این میدان داشته باشد. اما با ورود احتمالی روبیو، انتخابات ۲۰۲۸ می‌تواند صحنه رقابت درونی دو برداشت از آینده حزب باشد: جمهوری‌خواهی ملی‌گرا و مخالف مداخلات خارجی پرهزینه در برابر جمهوری‌خواهی سنتی‌تر.
البته یکی از احتمالات قابل بررسی، می‌تواند استعفای داوطلبانه و زودرس ونس از معاونت ریاست‌جمهوری است. اگر ترامپ پس از شکست انتخاباتی به تغییرات گسترده در کابینه روی آورد، احتمالاً نام‌هایی مانند پیت هگست، وزیر دفاع، در صدر لیست خواهند بود. موقعیت روبیو نیز ممکن است تحت تأثیر بازنگری در سیاست خارجی دولت قرار گیرد.
اما ونس وضعیت متفاوتی دارد. او یک وزیر منصوب نیست که رئیس‌جمهور بتواند به‌سادگی برکنارش کند. موقعیت معاون رئیس‌جمهور مستقیماً از فرایند انتخاباتی ناشی می‌شود. از این رو، اگر ونس احساس کند ادامه حضور در دولت بیش از آنکه به آینده سیاسی‌اش کمک کند، او را در برابر شکست‌های ترامپ مسئول جلوه می‌دهد، ممکن است استعفا را به‌عنوان راهی برای حفظ سرمایه سیاسی خود انتخاب کند. حتی می‌توان سناریوی توافقی محترمانه میان ترامپ و ونس را تصور کرد؛ به این معنا که ترامپ در ظاهر از خدمات معاون خود تشکر کند و با کناره‌گیری او موافقت شود.
در مقام جمع‌بندی می‌توان گفت که توییت اخیر ونس را باید فراتر از یک واکنش محض به شکست انتخاباتی جمهوری‌خواهان ارزیابی کرد. او ظاهراً دریافته است که ادامه جنگ ایران و فاصله گرفتن از وعده «اول آمریکا» می‌تواند به نقطه ضعف بزرگ دولت ترامپ و کل جمهوری‌خواهان تبدیل شود. ونس می‌خواهد از این وضعیت برای بازتعریف هویت سیاسی خود استفاده کند: حفظ میراث ماگا، انتقاد از انحرافات آن و معرفی خود به‌عنوان چهره‌ای که می‌تواند این جنبش را پس از ترامپ رهبری کند.
به بیان دیگر، او نمی‌خواهد با ترامپیسم بجنگد؛ اتفاقاً می‌خواهد وارث آن، و البته راوی شکل نامعیوب و اصیل آن، به تعبیر خودش، باشد. توییت بی‌سابقه او را می‌توان یکی از نخستین نشانه‌های آشکار این راهبرد دانست. اکنون دیگر واقعی یا تصنعی بودن اختلاف‌نظر ونس با ترامپ، چندان موضوعیت ندارد؛ مسئله مهم‌تر برای او این است که آیا می‌تواند جنبش ماگا را از وابستگی به شخص ترامپ خارج کرده و آن را به نام خود ثبت کند؟ رقابت بر سر پاسخ این پرسش، احتمالاً یکی از مهم‌ترین تحولات سیاست داخلی آمریکا تا انتخابات ۲۰۲۸ خواهد بود.
