عادل طاهری، جوان اهل روستای افراچال شهرستان ساری، پس از نزدیک به دو دهه دوری از خانواده، سرانجام در مرکز نگهداری افراد دارای معلولیت «انوار آفتاب» در قم شناسایی شد و به آغوش خانواده بازگشت.
عادل در ۲۳ آبان سال ۱۳۸۷، زمانی که ۲۵ سال داشت، از خانه خارج شد و دیگر به منزل بازنگشت. او که با کمتوانی ذهنی و اختلال در گفتار مواجه بود، پس از ناپدیدشدن در مرکز نگهداری انوار آفتاب قم زندگی میکرد؛ در حالی که خانوادهاش طی این سالها از محل حضور و سرنوشت او اطلاعی نداشتند.
سرانجام انتشار ویدئویی از مراسم عزاداری در این مرکز در آبان ۱۴۰۵، سرنخی برای شناسایی عادل شد. تعدادی از اهالی روستای افراچال با مشاهده تصاویر، او را شناختند و موضوع را به خانوادهاش اطلاع دادند. پس از پیگیری و اطمینان از هویت عادل، اعضای خانواده برای دیدار با او راهی قم شدند.
این دیدار در ۲۳ آبان ۱۴۰۵، پس از ۱۸ سال دوری، با حضور مادر و سه برادر عادل انجام شد و او پس از طی مراحل قانونی به خانوادهاش بازگشت. عادل روز بعد نیز به زادگاه خود در شهرستان ساری رفت و با استقبال بستگان و اهالی روستا روبهرو شد.
با وجود خوشحالی خانواده از پایان سالها بیخبری، این بازگشت با اندوهی بزرگ همراه بود؛ پدر عادل پیش از این دیدار از دنیا رفته بود و فرصت دیدن دوباره فرزندش را پیدا نکرد.
۲۱ روز جستوجو برای پیدا کردن امید
پرونده عادل تنها نمونه از دشواریهای خانوادهها در مواجهه با مفقودی یکی از اعضای خانواده نیست. در پروندهای دیگر، خانواده امید پس از ۲۱ روز نگرانی و جستوجو، سرانجام فرزند خود را پیدا کردند.
حسینی، مادر امید، درباره روزهای ناپدیدشدن فرزندش میگوید که در آن مدت شرایط روحی دشواری را پشت سر گذاشته و همواره نگران بوده است که اتفاقی برای پسرش رخ داده باشد.
او برای یافتن امید، اعلامیههای متعددی چاپ و در مکانهای مختلف نصب کرده و تصویر فرزندش را در اختیار تعدادی از بلاگرها قرار داده بود تا از طریق فضای مجازی نیز اطلاعرسانی گستردهتری انجام شود.
مادر امید با اشاره به شرایطی که فرزندش در زمان ناپدیدشدن تجربه کرده بود، احتمال میدهد انتشار گسترده تصاویر و افزایش اطلاعرسانی موجب شده باشد افرادی که او را با خود برده بودند، از ادامه این وضعیت منصرف شوند و وی را رها کنند.
به گفته حسینی، امید در مدتی که نزد آن افراد بوده، مورد آزار قرار گرفته و دستش نیز دچار سوختگی شده بود. او در نهایت در نزدیکی مناطق شمالی کشور و با کمک گشتهای اجتماعی پیدا شد و پس از ۲۱ روز به خانواده بازگشت.
مادر امید با تأکید بر اهمیت مراقبت از فرزندان، از خانوادهها خواسته است توجه بیشتری به وضعیت و رفتوآمد اعضای خانواده، بهویژه افراد آسیبپذیر، داشته باشند.
برای اعلام مفقودی نباید ۲۴ ساعت منتظر ماند
یکی از پرسشهای مهم خانوادهها پس از ناپدیدشدن یکی از نزدیکانشان این است که آیا برای اعلام مفقودی باید ۲۴ ساعت صبر کنند یا میتوانند بلافاصله موضوع را به پلیس اطلاع دهند؟
سرهنگ محمود ملکی، رئیس اداره چهارم پلیس آگاهی تهران بزرگ، در اینباره بر ضرورت اعلام فوری فقدانی تأکید کرده و گفته است خانوادهها نباید برای مراجعه به پلیس منتظر گذشت ۲۴ ساعت بمانند.
به گفته وی، خانوادهها باید بلافاصله پس از اطلاع از ناپدیدشدن فرد به نزدیکترین کلانتری مراجعه کنند تا موضوع ثبت و برای پیگیری به پلیس آگاهی ارجاع شود.
این موضوع بهویژه درباره کودکان و سالمندان اهمیت بیشتری دارد؛ زیرا این گروهها ممکن است در معرض خطرهای بیشتری قرار داشته باشند یا امکان مراقبت و معرفی خود را بهتنهایی نداشته باشند.
بنابراین، هرگونه تأخیر در اعلام فقدانی میتواند روند پیگیری را دشوارتر کند و خانوادهها باید در نخستین فرصت موضوع را از طریق مراجع انتظامی دنبال کنند.
خانوادهها پس از مفقودی چه اقدامات قانونی انجام دهند؟
در کنار اطلاعرسانی به پلیس، ارائه اطلاعات دقیق درباره فرد مفقودشده میتواند به روند شناسایی و جستوجو کمک کند.
حسین زندیه، وکیل پایه یک دادگستری، با اشاره به اقدامات قانونی ضروری پس از ناپدیدشدن یکی از اعضای خانواده، توصیه کرده است افراد بلافاصله به نزدیکترین کلانتری مراجعه و درخواست ثبت گزارش فقدانی و ارجاع پرونده به پلیس آگاهی را مطرح کنند.
بر اساس توضیحات این وکیل، خانوادهها بهتر است هنگام مراجعه به پلیس، اطلاعات و مدارک زیر را در اختیار مأموران قرار دهند:
-
عکس جدید و واضح از فرد مفقودشده؛
-
مشخصات ظاهری، قد، وزن و نشانههای خاص بدنی؛
-
مدارک هویتی و اطلاعات شناسایی؛
-
آخرین محل و زمان مشاهده فرد؛
-
لباس و وسایلی که هنگام خروج همراه داشته است؛
-
شماره تماس، اطلاعات ارتباطی و نشانیهای احتمالی؛
-
اطلاعات مربوط به بیماری، ناتوانی یا شرایط خاص فرد، در صورت وجود.
به گفته زندیه، اگر خانوادهها احتمال میدهند ناپدیدشدن فرد با وقوع جرم، ربایش یا آسیب عمدی ارتباط داشته باشد، باید موضوع را به دادسرای صالح نیز اطلاع دهند تا اقدامات قضایی لازم انجام شود.
وی تأکید کرده است که برای اعلام مفقودی هیچ مهلت قانونی ۲۴ یا ۴۸ ساعتهای وجود ندارد و خانوادهها میتوانند بلافاصله پس از اطلاع از فقدان فرد، موضوع را به پلیس گزارش کنند.
اگر پلیس در رسیدگی به پرونده مفقودی کوتاهی کند، چه باید کرد؟
پیگیری پرونده مفقودی تنها به ثبت اولیه گزارش محدود نمیشود و خانوادهها حق دارند از روند رسیدگی و اقدامات انجامشده اطلاع پیدا کنند.
حسین زندیه در توضیح مسئولیت پلیس گفته است که پلیس بهعنوان ضابط دادگستری وظیفه دارد گزارش فقدانی را ثبت کند، تحقیقات لازم را انجام دهد و اقدامات قانونی برای شناسایی و یافتن فرد مفقودشده را در دستور کار قرار دهد.
اگر خانوادهها احساس کنند رسیدگی به پرونده با تأخیر یا کوتاهی همراه است، میتوانند درخواست کتبی خود را به دادستان و مقام قضایی ناظر بر پرونده ارائه کنند و خواستار بررسی روند تحقیقات و صدور دستورات تکمیلی شوند.
همچنین امکان ثبت شکایت از عملکرد مأموران انتظامی از طریق سامانه نظارت همگانی پلیس به شماره ۱۹۷ وجود دارد. این مسیر به خانوادهها کمک میکند اعتراض خود را درباره نحوه عملکرد یا رسیدگی به پرونده به مرجع مربوط منتقل کنند.
مراکز نگهداری در قبال افراد مجهولالهویه چه مسئولیتی دارند؟
پرونده عادل طاهری بار دیگر موضوع مسئولیت مراکز نگهداری در شناسایی افراد مجهولالهویه و تلاش برای یافتن خانوادههای آنان را مطرح کرده است.
به گفته زندیه، مراکز نگهداری موظفاند اطلاعات و مشخصات افراد تحت مراقبت را ثبت کنند و برای احراز هویت و شناسایی بستگان آنان با مراجع ذیصلاح همکاری داشته باشند.
این مسئولیت بهویژه درباره افرادی که به دلیل کمتوانی ذهنی، اختلال گفتار یا مشکلات ارتباطی قادر به معرفی خود نیستند، اهمیت بیشتری پیدا میکند.
ثبت دقیق اطلاعات اولیه، نگهداری سوابق هویتی و همکاری با پلیس و سازمانهای مسئول میتواند احتمال شناسایی این افراد و بازگشت آنان به خانواده را افزایش دهد.
افراد مجهولالهویه چگونه شناسایی میشوند؟
شناسایی افراد مجهولالهویه معمولاً به همکاری چند نهاد و استفاده از روشهای مختلف شناسایی نیاز دارد. پلیس آگاهی و اداره تشخیص هویت، سازمان ثبت احوال، پزشکی قانونی و سازمان بهزیستی، متناسب با وظایف قانونی خود، در این فرایند نقش دارند.
زندیه درباره روشهای شناسایی این افراد توضیح داده است که بررسی مدارک و سوابق، تطبیق مشخصات ظاهری، بررسی اثر انگشت و استعلام از مراجع مرتبط از جمله راهکارهایی است که میتواند برای احراز هویت مورد استفاده قرار گیرد.
در مواردی که شناسایی از طریق اطلاعات معمول امکانپذیر نباشد، آزمایش ژنتیک یا DNA نیز میتواند بهعنوان یکی از روشهای علمی مورد استفاده قرار گیرد.
در این روش، نمونه ژنتیکی فرد مجهولالهویه با نمونه بستگان احتمالی مقایسه میشود تا میزان تطبیق و نسبت خانوادگی مشخص شود. حسب مورد، پلیس آگاهی و سازمان پزشکی قانونی در این فرایند همکاری میکنند.
با این حال، به گفته این وکیل دادگستری، نمیتوان از وجود یک سامانه ملی واحد و جامع که تمام افراد مجهولالهویه را در سراسر کشور پوشش دهد، سخن گفت. از همین رو، هماهنگی میان نهادهای مسئول و ثبت و تبادل اطلاعات اهمیت زیادی دارد.
اطلاعرسانی عمومی چگونه به پیدا شدن افراد مفقودشده کمک میکند؟
در برخی پروندهها، انتشار تصویر و مشخصات فرد مفقودشده در رسانهها و شبکههای اجتماعی میتواند سرنخهای تازهای در اختیار خانواده و پلیس قرار دهد. پرونده عادل طاهری نیز نمونهای از تأثیر انتشار یک ویدئو در شناسایی فردی است که سالها امکان ارتباط با خانواده خود را نداشته است.
با این حال، اطلاعرسانی عمومی باید با رعایت ملاحظات قانونی و حفظ حریم خصوصی انجام شود. خانوادهها بهتر است تصاویر و اطلاعات ضروری را از مسیرهای معتبر منتشر کنند و در صورت دریافت سرنخ، آن را در اختیار پلیس قرار دهند.
همچنین باید از انتشار اطلاعات تأییدنشده، اتهامزنی به افراد یا بازنشر تصاویر نامرتبط خودداری شود؛ زیرا چنین اقداماتی ممکن است روند رسیدگی را مختل کند یا به حریم خصوصی افراد آسیب برساند.
پایان بیخبری با همکاری خانوادهها و نهادهای مسئول
از ۲۱ روز جستوجوی خانواده امید تا ۱۸ سال بیخبری خانواده عادل طاهری، پروندههای مفقودی نشان میدهد که یافتن افراد میتواند مسیری متفاوت و گاه بسیار طولانی داشته باشد.
در برخی موارد، اطلاعرسانی عمومی و انتشار تصاویر به شناسایی فرد کمک میکند و در موارد دیگر، تحقیقات انتظامی و قضایی، بررسی سوابق هویتی و استفاده از روشهای تخصصی مانند تطبیق اثر انگشت و آزمایش DNA ضروری است.
با این حال، مسئولیت یافتن افراد مفقودشده تنها بر عهده خانوادهها نیست. ثبت فوری گزارش فقدانی، پیگیری مستمر پرونده، همکاری میان پلیس و دستگاههای مسئول و توجه مراکز نگهداری به فرایند احراز هویت افراد مجهولالهویه، از جمله اقداماتی است که میتواند به پایان دادن به روزهای بیخبری کمک کند.
بازگشت عادل به خانواده پس از ۱۸ سال، در کنار شادی این دیدار، یادآور اهمیت ایجاد سازوکارهای مؤثرتر برای شناسایی افراد مجهولالهویه و جلوگیری از تداوم جدایی خانوادههاست.