سخنان اخیر آنتونی بلینکن، وزیر خارجه پیشین ایالات متحده در دوران ریاست جمهوری جو بایدن، درباره گرایش آشکار کشورهای حاشیه خلیج فارس به سمت گفتوگو و احتمال انعقاد توافقهای راهبردی با تهران، بازتابدهنده تغییری بنیادین در محاسبات امنیتی خاورمیانه است.
به اذعان این مقام پیشین آمریکایی، تحولات و چالشهای اخیر منطقه ثابت کرده است که واشنگتن دیگر «لزوماً توانایی یا اراده کافی برای تضمین پوشش امنیتی کامل» شرکای منطقهای خود را ندارد. این اعتراف صریح، در کنار افزایش تردیدها درباره کارایی چتر حمایتی کاخ سفید، پایتختهای عربی را به سمت موازنه رفتاری و ترجیح گزینههای دیپلماتیک با ایران سوق داده است.
فرسایش الگوی «خرید امنیت» و بحران اعتماد به واشنگتن
از منظر ریشهای، این چرخش تحلیلی و عملیاتی در خلیج فارس حاصل انباشت تجربیات چند سال اخیر در مواجهه با خطرات واقعی است. کشورهای منطقه که برای دههها استراتژی امنیتی خود را بر اساس خرید تسلیحات سنگین و اتکا به حضور نظامی آمریکا تنظیم کرده بودند، در بزنگاههای بحرانی با واقعیت آشکاری روبهرو شدند؛ واشنگتن امنیت ثبات منطقهای را فرع بر منافع و اولویتهای متغیر سیاست داخلی خود میداند. ناتوانی سیستمهای پدافندی آمریکا در بازدارندگی کامل و پرهزینه بودن هرگونه درگیری فرسایشی برای زیرساختهای اقتصادی، رهبران منطقه را به این محاسبه سود و زیان رسانده که هزینههای تقابل بسیار بیشتر از منافع همکاری منطقهای است.
از بعد آیندهنگرانه، تمایل کشورهای خلیج فارس برای کاهش تنش و ایجاد چارچوبهای همکاری با ایران، نشانه نفوذ و تثبیت اقتدار بومی جمهوری اسلامی در معادلات منطقه است. تهران همواره بر این اصل تأکید ورزیده که امنیت خلیج فارس امری درونی و غیرقابل واگذاری به قدرتهای فرامنطقهای است. واقعبینی تدریجی بازیگران منطقهای و درک اینکه راهکار پایدار امنیت ترانزیت انرژی، تجارت و توسعه اقتصادی نه از مسیر ائتلافسازی با واشنگتن، بلکه از کانال دیپلماسی مستقیم و ترتیبات همسایگی میگذرد، بستر مناسبی را برای بازتعریف روابط منطقهای فراهم کرده است.
در نهایت، اذعان مقامات آمریکایی به بیاثری چتر حمایتی خود، نشان میدهد که دوران ساختارهای امنیتی یکجانبه به پایان رسیده است. در شرایطی که پایتختهای منطقه منطق «همسایگی دائمی» و گفتوگوی مستقیم با تهران را بر «تضمینهای لرزان فرامنطقهای» ترجیح میدهند، آیا واشنگتن ناچار خواهد شد شکست الگوی امنیتی خود در خلیج فارس را بپذیرد و به شکلگیری ترتیبات بومی میان ایران و همسایگان تن دهد؟
گفتنی است آنتونی بلینکن، صبح امروز در مصاحبه خود با بلومبرگ مدعی شد کشورهای حاشیه خلیج فارس اکنون بهدنبال گفتوگو با تهران و احتمالاً دستیابی به توافقهایی با ایران هستند. آن ها به سمت توافق حرکت میکنند، زیرا تحولات اخیر نشان داده است که آمریکا «لزوماً قادر به دفاع از آنها نیست».
