کمیته حقیقتیاب سازمان ملل پس از بررسی شواهد و اطلاعاتی که آنها را معتبر توصیف کرده، اعلام کرده است که حمله هوایی آمریکا به خانهای در شهر کوهستک هرمزگان، در حالی که مراسم عروسی در آن برگزار میشده، به کشته شدن پنج غیرنظامی و زخمی شدن دهها نفر انجامیده است.
این اعلام نظر، اهمیت ویژهای در این پرونده دارد؛ زیرا موضوع را از سطح اختلاف روایتها خارج کرده و آن را به یافتهای مستند از سوی یک هیئت حقیقتیاب بینالمللی تبدیل میکند.
با وجود این، موضع رسمی واشنگتن همچنان بر این اساس است که موضوع در دست بررسی قرار دارد. فاصله میان یافتههای هیئت حقیقتیاب سازمان ملل و رویکرد محتاطانه دولت آمریکا، اکنون این پرسش را مطرح میکند که در صورت روشن شدن حقیقت، مسئولیت حقوقی و روند پاسخگویی چگونه باید دنبال شود.
حقیقتیابی؛ آغاز مسیر مسئولیت
در حقوق بینالملل، حقیقتیابی پایان مسیر نیست، بلکه میتواند آغاز روند مسئولیت باشد. مأموریت هیئتهای حقیقتیاب سازمان ملل نیز با هدف بررسی واقعیتهای میدانی، مستندسازی وقایع و فراهم کردن زمینه برای پیگیریهای حقوقی انجام میشود.
بر همین اساس، هنگامی که یک هیئت مستقل بر اساس اطلاعات معتبر اعلام میکند یک عملیات نظامی به کشته شدن غیرنظامیان انجامیده است، نمیتوان پرونده را صرفاً به اختلاف روایتهای طرفهای درگیر محدود کرد.
حقوق بشردوستانه بینالمللی نیز اصول مشخصی برای چنین شرایطی دارد. اصل تفکیک میان اهداف نظامی و غیرنظامیان، اصل تناسب و اصل احتیاط در عملیات نظامی از مهمترین قواعد حقوق جنگ به شمار میروند.
اگر حملهای به کشته شدن غیرنظامیان در جریان یک مراسم عروسی منجر شده باشد، رعایت این اصول باید در یک روند شفاف و مستقل مورد بررسی قرار گیرد و صرف بررسی اداری در داخل دولت متهم نمیتواند بهتنهایی پاسخگوی همه پرسشهای مطرحشده باشد.
هیچ کشوری، صرفنظر از قدرت نظامی یا جایگاه سیاسی خود، نباید در برابر بررسی چنین رخدادهایی مصونیت داشته باشد.
آزمون استانداردهای دوگانه
یکی از چالشهای نظام بینالمللی، اتهام به گزینشی شدن سازوکارهای عدالت و پاسخگویی است. در برخی پروندهها، کمیتههای حقیقتیاب، گزارشگران ویژه، دادگاهها و سایر سازوکارهای حقوقی با سرعت وارد عمل میشوند، اما در پروندههایی که پای قدرتهای بزرگ در میان است، روندهای حقوقی ممکن است تحت تأثیر ملاحظات سیاسی قرار گیرند.
پرونده کوهستک نیز از همین منظر اهمیت پیدا کرده است. اگر همان معیارهایی که درباره دیگر دولتها اعمال میشود در این پرونده نیز مورد استفاده قرار گیرد، باید روندی شفاف، مستقل و بیطرفانه برای تعیین مسئولیت، بررسی زنجیره فرماندهی، ارزیابی مشروعیت عملیات و مشخص شدن مسئولان احتمالی دنبال شود.
موضوع تنها به ایران محدود نمیشود. نحوه برخورد با این پرونده میتواند بر برداشت جامعه جهانی از میزان اعتبار و یکسان بودن قواعد حقوق بشردوستانه اثر بگذارد.
مسئولیت نهادهای بینالمللی
اکنون بخشی از مسئولیت متوجه نهادهای بینالمللی مرتبط با حقوق بشر و حقوق بشردوستانه است؛ نهادهایی که وظیفه آنها حفاظت از جان غیرنظامیان و پیگیری نقض احتمالی قواعد بینالمللی است.
هدف این سازوکارها نباید جانبداری از یک کشور یا رویارویی با کشور دیگر باشد، بلکه باید بر یک اصل بنیادین استوار باشد: جان غیرنظامیان، فارغ از تابعیت و محل وقوع درگیری، ارزش یکسانی دارد.
از این منظر، قربانیان کوهستک پیش از هر چیز غیرنظامیانی بودند که در جریان یک مراسم عروسی هدف حمله قرار گرفتند و همین مسئله ضرورت بررسی دقیق و پاسخگویی را برجسته میکند.
اکنون پرسش اصلی دیگر تنها این نیست که در کوهستک چه رخ داده است؛ گزارش هیئت حقیقتیاب سازمان ملل بخش مهمی از این پرسش را پاسخ داده است. مسئله اصلی این است که آیا این یافتهها به یک روند مؤثر برای تعیین مسئولیت و اجرای عدالت منجر خواهد شد یا خیر.
اگر حقیقت روشن شود اما پیگیری حقوقی مؤثری در پی آن شکل نگیرد، پیامد آن تنها متوجه قربانیان این حادثه نخواهد بود و میتواند اعتبار سازوکارهای بینالمللی برای حمایت از غیرنظامیان را نیز تحت تأثیر قرار دهد.
