اگرچه انتظار میرفت کشورهای منطقه با رویکردی فرصتشناسانه از بستر فراهمشده در مسقط برای تعمیق تعاملات همسایگی استفاده کنند، اما تحولات به گونهای دیگر رقم خورد. سخنگوی وزارت خارجه در نشست خبری خود با اشاره به لغو این نشست تصریح کرد که تصمیمگیری در حوزه سیاست خارجی تکبعدی نیست و نمیتوان آن را به یک مولفه خاص تقلیل داد.
با این حال، اشاره به این نکته که «عربستان درخواست کرد این نشست فعلاً برگزار نشود»، نشان داد که تهران و مسقط آمادگی کامل برای برگزاری این رویداد داشتهاند، اما ملاحظات و تردیدهای ریاض مانع از تحقق آن در موعد مقرر شده است.
تفاهم نهایی ایران و عمان؛ معماری امنیت بومی مستقل از متغیرهای خارجی
نکته کلیدی در اظهارات بقایی، تاکید بر این بود که به رغم لغو نشست جامع، روند دوجانبه متوقف نشده و به سرانجام رسیده است. به گفته وی، تفاهم بین ایران و عمان به عنوان دو دولت هممرز در راستای حکمت تصمیمگیران و بر اساس «منافع مشترک» نهایی شده است.
این تفاهم که ابعاد و جزئیات اطلاعرسانی آن به آینده موکول شد، نشاندهنده اراده جدی دو کشور برای تقویت ترانزیت، ثبات و امنیت دریانوردی در تنگه هرمز و دریای عمان است؛ همکاریهایی که به گفته دستگاه دیپلماسی، مستقل از اراده بازیگران فرامنطقهای و متغیرهای مقطعی نظیر قیمت نفت شکل گرفته و چارچوبی پایدار دارد.
بقایی در ادامه نشست خبری خود با انتقاد ضمنی از موضع عربستان، از مفهوم «فرصتسوزی» سخن گفت و تاکید کرد که کشورهای منطقه باید قدر همسایگی دائمی خود را بدانند و برای ایجاد منطقهای امن به دور از تاثیرگذاری بازیگران مخرب خارجی به گفتگو بنشینند. نگاه تهران این است که وابستگی به ارادههای فرامنطقهای و فشارهای واشنگتن، مانع اصلی شکلگیری ساختار امنیت درونزا در خلیج فارس است. کما اینکه در بخش دیگری از این نشست، وی ادعاهای آمریکا مبنی بر مداخله ایران در تحولات عراق علیه عربستان را جنگ روانی و کاملاً تکذیب کرد تا نشان دهد هدف واشنگتن تخریب بسترهای تنشزدایی میان تهران و ریاض است.
بررسی جامع این رخداد نشان میدهد که درخواست عربستان برای تعویق نشست عمان را میتوان از دو منظر بررسی کرد؛ از یک سو، ممکن است این اقدام یک ملاحظه تاکتیکی ناشی از پیچیدگیهای پروندههای منطقهای مانند تحولات یمن باشد؛ و از سوی دیگر، نشاندهنده احتیاط بیشازحد ریاض در ورود به ترتیبات امنیتی است که بدون حضور یا رضایت کامل غرب شکل میگیرد.
با این حال، ایستادگی ایران بر سر تفاهم دوجانبه با عمان ثابت میکند که تهران دیپلماسی همسایگی را معطل رفتار دیگران نگه نمیدارد، اما همچنان بر این باور است که خروج کامل منطقه از چرخهی تنش، نیازمند شجاعت استراتژیک و عبور همسایگان از تردیدهای فرامنطقهای است.
