تلاش ایالات متحده برای گسترش دامنه فشار اقتصادی علیه ایران و محدود کردن مسیرهای تجارت زمینی کشور، با مقاومت همسایگان تهران روبه‌رو شده است؛ مقاومتی که نشان می‌دهد واشنگتن حتی برای اجرای سیاست‌های اقتصادی و تحریمی خود نیز نمی‌تواند بدون در نظر گرفتن منافع کشورهای منطقه تصمیم‌گیری کند.
روزنامه آمریکایی نیویورک‌تایمز در گزارشی اعلام کرد که دولت ایالات متحده در چارچوب آنچه «کارزار فشار اقتصادی» علیه ایران می‌نامد، تلاش کرده است مسیرهای تجاری زمینی ایران را مسدود کند؛ اما این اقدامات با استقبال کشورهای همسایه، به‌ویژه ترکیه، عراق و پاکستان مواجه نشده است.
بر اساس این گزارش، مقام‌های آمریکایی طی هفته‌های گذشته تلاش کرده‌اند کشورهای همسایه ایران را برای بستن گذرگاه‌های مرزی و محدود کردن مبادلات تجاری تهران تحت فشار قرار دهند؛ با این حال، این تلاش‌ها تاکنون نتیجه موردنظر واشنگتن را به همراه نداشته است.
نیویورک‌تایمز با استناد به اظهارات سه مقام عراقی و یک مقام آمریکایی تأکید کرده است که کشورهای منطقه نسبت به پیامدهای سیاست واشنگتن بدبین هستند و حاضر نیستند به‌سادگی در اجرای طرح محدودسازی تجارت ایران مشارکت کنند.
چرا همسایگان ایران با سیاست واشنگتن همراهی نمی‌کنند؟
مخالفت ترکیه، عراق و پاکستان با بستن مسیرهای تجاری ایران را نمی‌توان صرفاً یک موضع سیاسی یا دیپلماتیک تلقی کرد. واقعیت این است که اقتصاد کشورهای منطقه به شبکه‌ای از مبادلات تجاری، انرژی، حمل‌ونقل و ارتباطات مرزی وابسته است و هرگونه اختلال در این شبکه می‌تواند هزینه‌های سنگینی برای طرف‌های مختلف ایجاد کند.
ایران به دلیل موقعیت جغرافیایی خود، یکی از حلقه‌های مهم ارتباطی میان آسیای مرکزی، قفقاز، خاورمیانه و آب‌های آزاد محسوب می‌شود. محدودسازی مسیرهای زمینی ایران، علاوه بر آسیب زدن به تجارت خارجی کشور، می‌تواند بر منافع اقتصادی همسایگان نیز تأثیر بگذارد.
ترکیه از مسیرهای ترانزیتی و مبادلات اقتصادی با ایران منافع قابل توجهی دارد. عراق نیز به دلیل پیوندهای تجاری، انرژی و اقتصادی گسترده با تهران، از اختلال در روابط مرزی متضرر خواهد شد. پاکستان هم با توجه به موقعیت جغرافیایی و ظرفیت‌های بالقوه همکاری اقتصادی با ایران، نمی‌تواند نسبت به محدود شدن ارتباطات تجاری دو کشور بی‌تفاوت باشد.
از این منظر، همراهی با سیاست آمریکا برای این کشورها به معنای پذیرفتن هزینه‌هایی است که لزوماً با منافع ملی و اقتصادی آنها همخوانی ندارد.
محاصره اقتصادی ایران؛ واشنگتن با یک مانع منطقه‌ای روبه‌رو است
اقدام آمریکا برای محدود کردن مسیرهای زمینی تجارت ایران، نشان‌دهنده تلاش واشنگتن برای گسترش ابزارهای فشار فراتر از تحریم‌های مالی و بانکی است. به نظر می‌رسد کاخ سفید در پی آن است که با محدود کردن مسیرهای جایگزین تجارت، هزینه مبادلات اقتصادی ایران را افزایش دهد و فضای مانور اقتصادی تهران را کاهش دهد.
با این حال، اجرای چنین سیاستی به همکاری کشورهای همسایه نیاز دارد؛ کشورهایی که خود بخشی از معادلات اقتصادی منطقه هستند و نمی‌خواهند روابط تجاری و منافع ملی‌شان به تابعی از سیاست خارجی واشنگتن تبدیل شود.
نکته مهم اینجاست که تحریم و فشار اقتصادی زمانی می‌تواند به محاصره مؤثر تبدیل شود که کشورهای مسیر نیز در اجرای آن مشارکت کنند. مقاومت همسایگان ایران نشان می‌دهد که آمریکا برای تبدیل فشار یک‌جانبه به محدودیت منطقه‌ای با موانع جدی مواجه است.
البته این وضعیت به معنای بی‌اثر بودن تحریم‌ها یا منتفی شدن فشارهای اقتصادی نیست؛ بلکه نشان می‌دهد جغرافیای سیاسی و اقتصادی منطقه، محدودیت‌هایی را پیش روی راهبرد واشنگتن قرار داده است.
«دروازه آهنین»؛ نسخه جدید فشار آمریکا علیه مسیرهای تجاری ایران
در همین ارتباط، گزارش‌هایی درباره تشکیل کارگروهی موسوم به «دروازه آهنین» از سوی فرماندهی مرکزی ارتش آمریکا (سنتکام) منتشر شده است؛ طرحی که هدف اعلام‌شده آن محدودسازی انتقال کالاهای مشمول تحریم و برخی جریان‌های مالی از مسیر مرزهای زمینی ایران و دریای خزر عنوان شده است.
اسماعیل بقائی، سخنگوی وزارت امور خارجه جمهوری اسلامی ایران، پیش‌تر در واکنش به این گزارش‌ها تأکید کرده بود که اقدامات جدید آمریکا نیز سرنوشتی جز اقدامات قبلی این کشور که به شکست منجر شد، نخواهد داشت.
این موضع‌گیری نشان می‌دهد تهران تلاش واشنگتن برای ایجاد محدودیت‌های تازه در مسیرهای تجاری را در ادامه همان سیاست فشار حداکثری ارزیابی می‌کند؛ سیاستی که طی سال‌های گذشته نتوانسته به اهداف راهبردی موردنظر آمریکا در قبال ایران دست پیدا کند.
جغرافیای ایران؛ عاملی که محاصره اقتصادی را دشوار می‌کند
آنچه از گزارش نیویورک‌تایمز اهمیت بیشتری دارد، آشکار شدن یک واقعیت ژئوپلیتیکی است: آمریکا برای محدودسازی تجارت ایران ناگزیر از جلب همکاری کشورهایی است که خود از تداوم ارتباطات اقتصادی و ترانزیتی با تهران منفعت می‌برند.
ایران صرفاً یک مقصد تجاری نیست، بلکه بخشی از شبکه ارتباطی منطقه به شمار می‌رود. تلاش برای قطع این ارتباطات، بدون در نظر گرفتن منافع ترکیه، عراق، پاکستان و سایر همسایگان، می‌تواند به افزایش هزینه‌های اقتصادی و تضعیف همکاری‌های منطقه‌ای منجر شود.
در چنین شرایطی، واشنگتن با یک تناقض راهبردی روبه‌رو است: از یک سو به دنبال افزایش فشار اقتصادی بر ایران است و از سوی دیگر برای تحقق این هدف به همکاری کشورهایی نیاز دارد که حاضر نیستند هزینه سیاست‌های آمریکا را از منافع اقتصادی و ملی خود پرداخت کنند.
در نهایت، مقاومت همسایگان ایران در برابر درخواست آمریکا برای بستن گذرگاه‌های مرزی، یک پیام روشن دارد: جغرافیای سیاسی منطقه را نمی‌توان صرفاً با ابزار تحریم و فشار اقتصادی بازنویسی کرد.
