آمریکا روز ۳۰ سپتامبر ۲۰۲۶ خروج نیروها و تجهیزات خود از عراق را تکمیل کرد و به مأموریت نظامی ائتلاف تحت رهبری واشنگتن در این کشور پایان داد. بر اساس اعلام سنتکام، این خروج در چارچوب توافق قبلی میان بغداد و واشنگتن انجام شده و مأموریت ائتلاف از عراق به مرحله‌ای متفاوت منتقل شده است؛ در حالی که فعالیت‌های مرتبط با مبارزه با داعش در سوریه از مقر جدید در اردن دنبال خواهد شد.
اشکان ممبینی، کارشناس مسائل بین‌الملل، در گفت‌وگو با خبرنگار مهر، این تحول را فراتر از یک جابه‌جایی نظامی در عراق دانست و گفت خروج آمریکا می‌تواند در روند بازتعریف ترتیبات امنیتی غرب آسیا اثرگذار باشد.
پایان حضور نظامی آمریکا؛ یک نقطه عطف در عراق
ممبینی معتقد است حضور بیش از دو دهه‌ای آمریکا در عراق نشان داده است که حضور قدرت‌های فرامنطقه‌ای الزاماً به ایجاد امنیت پایدار منجر نمی‌شود و در مقاطع مختلف خود به یکی از عوامل مؤثر بر پیچیده‌تر شدن معادلات امنیتی و سیاسی منطقه تبدیل شده است.
آمریکا در سال ۲۰۰۳ با حمله نظامی وارد عراق شد و پس از خروج نیروهایش در سال ۲۰۱۱، در سال ۲۰۱۴ و در چارچوب مبارزه با داعش بار دیگر حضور نظامی خود را در این کشور از سر گرفت. اکنون با خروج نیروهای آمریکایی از آخرین مواضع خود، مأموریت نظامی این کشور در عراق رسماً پایان یافته است.
از نگاه این کارشناس، این تحول می‌تواند فرصتی برای تقویت حاکمیت ملی عراق و افزایش نقش نهادهای داخلی در مدیریت امنیت کشور ایجاد کند؛ هرچند خروج نیروهای آمریکایی به‌تنهایی به معنای پایان چالش‌های امنیتی عراق نیست.
امنیت منطقه‌ای بدون نسخه واشنگتن
یکی از مهم‌ترین ابعاد این تحول، تغییر بحث درباره «امنیت منطقه» است. طی سال‌های گذشته، آمریکا حضور نظامی خود در غرب آسیا را با ضرورت مقابله با تهدیدهای امنیتی و مبارزه با تروریسم توجیه کرده است. اما خروج از عراق این پرسش را تقویت می‌کند که آیا امنیت پایدار منطقه همچنان باید بر حضور نیروهای خارجی متکی باشد یا کشورهای منطقه می‌توانند ترتیبات امنیتی خود را طراحی و اجرا کنند.
ممبینی با تأکید بر دیدگاه جمهوری اسلامی ایران در این زمینه، گفت تهران همواره بر این اصل تأکید داشته که امنیت غرب آسیا باید توسط کشورهای همین منطقه و بر اساس همکاری و همگرایی میان آنها تأمین شود، نه با استقرار نیروهای نظامی قدرت‌های خارجی.
در این چارچوب، خروج آمریکا از عراق می‌تواند زمینه بیشتری برای گفت‌وگو درباره الگوی «امنیت منطقه‌ای» ایجاد کند؛ الگویی که در آن کشورهای منطقه مسئولیت بیشتری در قبال امنیت مرزها، مقابله با تروریسم و مدیریت اختلافات بر عهده بگیرند.
خروج نظامی، پایان نفوذ آمریکا نیست
با این حال، یک نکته مهم نباید در تحلیل خروج نظامی آمریکا نادیده گرفته شود: پایان حضور نظامی به معنای پایان نفوذ آمریکا در عراق نیست.
رویترز گزارش داده است که واشنگتن همچنان از مسیرهای اقتصادی و مالی اهرم‌های مهمی در قبال بغداد در اختیار دارد. همچنین خروج نیروهای آمریکایی به معنای قطع روابط امنیتی و دفاعی میان دو کشور نیست و همکاری‌های دوجانبه در حوزه‌هایی مانند آموزش و اطلاعات می‌تواند ادامه داشته باشد.
بنابراین، آنچه در عراق رخ داده را باید بیش از «خروج کامل آمریکا از معادلات عراق»، پایان حضور نظامی مستقیم این کشور دانست؛ تفاوتی که برای فهم مرحله بعدی روابط بغداد و واشنگتن اهمیت زیادی دارد.
ایران و معادله جدید بغداد
از منظر جمهوری اسلامی ایران نیز خروج نیروهای آمریکایی از عراق اهمیت ویژه‌ای دارد؛ چرا که یکی از مهم‌ترین حضورهای نظامی واشنگتن در همسایگی ایران پایان یافته است.
ممبینی معتقد است این تحول می‌تواند زمینه را برای افزایش همکاری میان کشورهای منطقه و تقویت ترتیبات امنیتی مستقل از قدرت‌های فرامنطقه‌ای فراهم کند.
البته درباره پیامدهای این تحول دیدگاه‌های متفاوتی وجود دارد. برخی تحلیلگران عراقی و غربی نسبت به احتمال افزایش نفوذ جریان‌های نزدیک به ایران یا ایجاد خلأ امنیتی و بازگشت احتمالی داعش هشدار داده‌اند؛ در مقابل، مقام‌های عراقی خروج نیروهای آمریکایی را بخشی از روند انتقال مسئولیت امنیتی به نهادهای داخلی عراق می‌دانند.
در واقع، مسئله اصلی اکنون این است که بغداد چگونه می‌تواند میان استقلال امنیتی، کنترل کامل قلمرو و مدیریت رقابت‌های داخلی و منطقه‌ای توازن ایجاد کند.
آزمون بزرگ عراق پس از آمریکا
خروج آمریکا اگرچه می‌تواند فضای بیشتری برای اعمال حاکمیت ملی عراق ایجاد کند، اما همزمان مسئولیت بغداد را نیز افزایش می‌دهد. دولت عراق باید نشان دهد که می‌تواند امنیت کشور را با اتکا به نیروهای داخلی تأمین کند و در برابر تهدیدهایی مانند تروریسم، افراط‌گرایی و رقابت گروه‌های مسلح، اقتدار دولت را حفظ کند.
به همین دلیل، خروج نیروهای آمریکایی را نباید پایان چالش‌های امنیتی عراق دانست؛ بلکه باید آن را آغاز مرحله‌ای جدید دانست که در آن عملکرد دولت بغداد اهمیت بیشتری پیدا خواهد کرد.
غرب آسیا در مسیر بازتعریف معادلات امنیتی
در نهایت، خروج نظامی آمریکا از عراق را می‌توان یکی از نشانه‌های تغییر در الگوی حضور نظامی واشنگتن در غرب آسیا دانست؛ تغییری که البته هنوز مشخص نیست تا چه اندازه به کاهش نفوذ آمریکا در منطقه منجر خواهد شد.
آنچه مسلم است این است که پس از خروج نیروهای آمریکایی، مسئولیت کشورهای منطقه برای طراحی ترتیبات امنیتی مستقل افزایش یافته است. اگر بغداد بتواند این مرحله را با تقویت حاکمیت ملی و همکاری منطقه‌ای پشت سر بگذارد، خروج آمریکا می‌تواند فراتر از یک تحول نظامی، به بخشی از روند بازتعریف معماری امنیتی غرب آسیا تبدیل شود.
به تعبیر ممبینی، آینده غرب آسیا باید توسط کشورهای خود منطقه ساخته شود؛ امنیت منطقه، راه‌حل منطقه‌ای می‌خواهد.
