بر اساس گزارش آسوشیتدپرس، مقامهای آمریکایی اعلام کردهاند روند خروج نیروهای این کشور از عراق در مسیر تکمیل تا ۳۰ سپتامبر قرار دارد. این موضوع پس از آن مطرح شده که بغداد و واشنگتن در سال ۲۰۲۴ درباره پایان تدریجی مأموریت ائتلاف تحت رهبری آمریکا علیه داعش به توافق رسیدند.
نخستوزیر عراق نیز پس از دیدار با فرمانده سنتکام، ۳۰ سپتامبر را تاریخ نهایی پایان مأموریت نظامی ائتلاف ضد داعش و تکمیل خروج نیروهای آن اعلام کرده است.
این تصمیم از منظر سیاسی، پایان یکی از طولانیترین دورههای حضور نظامی آمریکا در منطقه را رقم میزند؛ حضوری که از حمله سال ۲۰۰۳ به عراق آغاز شد و در طول بیش از دو دهه، فراز و نشیبهای فراوانی را پشت سر گذاشت.
از ۱۷۰ هزار نظامی تا خروج تدریجی
حضور آمریکا در عراق در سال ۲۰۰۷ و در اوج جنگ، به بیش از ۱۷۰ هزار نیروی نظامی رسید. با این حال، در دسامبر ۲۰۱۱ آخرین نیروهای رزمی آمریکا عراق را ترک کردند.
ظهور داعش در سال ۲۰۱۴ بار دیگر زمینه بازگشت نیروهای آمریکایی به عراق را فراهم کرد. واشنگتن این بار با دعوت دولت عراق و با ادعای مبارزه با داعش وارد میدان شد و پس از شکست سرزمینی این گروه نیز حضور نظامی خود را در قالب آموزش، مشاوره و عملیات مشترک ادامه داد.
اگرچه مأموریت نظامی ائتلاف در سال ۲۰۲۱ پایان یافت، حدود ۲۵۰۰ نیروی آمریکایی همچنان در عراق باقی ماندند. بنابراین خروج کنونی را باید مرحلهای جدید در روندی دانست که سالهاست آغاز شده است.
چرا آمریکا اکنون از عراق خارج میشود؟
یکی از مهمترین دلایل این تحول، تغییر شرایط امنیتی عراق و کاهش توان داعش برای کنترل سرزمینی است. واشنگتن اکنون استدلال میکند که نیروهای امنیتی عراق و نیروهای اقلیم کردستان توانایی بیشتری برای مقابله با تهدیدات تروریستی پیدا کردهاند.
اما مسئله تنها داعش نیست.
در سالهای اخیر، حضور نظامیان آمریکایی در عراق بارها با اعتراض گروههای سیاسی و مسلح عراقی مواجه شده است. پایگاههای آمریکا نیز در دورههای مختلف هدف حملات قرار گرفتهاند و ادامه حضور نظامی واشنگتن به یکی از محورهای مناقشه در سیاست داخلی عراق تبدیل شده است.
از این منظر، خروج نیروهای آمریکایی میتواند بخشی از تلاش واشنگتن برای کاهش هزینههای امنیتی و سیاسی حضور مستقیم در عراق باشد.
اقلیم کردستان؛ حلقه حساس خروج آمریکا
با وجود اعلام خروج نیروهای آمریکایی از عراق، اقلیم کردستان اهمیت ویژهای در این معادله دارد.
آمریکا در سالهای گذشته حضور خود را در این منطقه حفظ کرده بود و اکنون نیز مقامهای اقلیم اعلام کردهاند روند کاهش نیروها و انتقال تجهیزات نظامی از اربیل آغاز شده است.
این موضوع اهمیت زیادی دارد؛ زیرا پایگاههای آمریکایی در اقلیم کردستان نهتنها بخشی از شبکه نظامی واشنگتن در عراق، بلکه یکی از نقاط مهم حضور آمریکا در نزدیکی ایران محسوب میشدند.
بنابراین خروج از این پایگاهها میتواند از منظر امنیتی و ژئوپلیتیکی فراتر از یک جابهجایی نظامی ساده باشد.
خروج از عراق؛ پایان حضور آمریکا یا تغییر مدل نفوذ؟
با وجود اهمیت اعلام خروج نیروهای آمریکایی، نباید آن را الزاماً به معنای پایان نفوذ واشنگتن در عراق دانست.
تجربه آمریکا در منطقه نشان داده است که کاهش نیروهای نظامی لزوماً به معنای پایان حضور سیاسی، امنیتی و اطلاعاتی نیست. واشنگتن میتواند در مرحله بعد، به جای اتکا به حضور گسترده نیروهای رزمی، از ظرفیتهای اطلاعاتی، آموزشی، دیپلماتیک و همکاریهای امنیتی استفاده کند.
از سوی دیگر، آمریکا پایگاهها و ظرفیتهای نظامی گستردهای در کشورهای اطراف عراق دارد و در صورت نیاز میتواند بخشی از قابلیتهای خود را از خارج از خاک عراق مدیریت کند.
به همین دلیل، آنچه اکنون در عراق رخ میدهد را میتوان بیشتر تغییر الگوی حضور آمریکا دانست تا لزوماً پایان نفوذ این کشور.
بغداد در حال بازتعریف معادله امنیتی خود
برای دولت عراق، خروج نیروهای آمریکایی یک فرصت سیاسی نیز محسوب میشود. بغداد میتواند با پایان مأموریت ائتلاف، تأکید بیشتری بر حاکمیت ملی و مسئولیت نیروهای امنیتی داخلی داشته باشد.
همزمان، دولت عراق تلاش دارد مسئله سلاح گروههای مسلح غیردولتی را نیز حل کند. تعیین ۳۰ سپتامبر به عنوان مهلت گروههای مسلح برای تحویل سلاح، نشان میدهد بغداد خروج نیروهای خارجی را با پروژه تقویت اقتدار دولت مرکزی پیوند زده است.
با این حال، اجرای این سیاست ساده نخواهد بود؛ زیرا گروههای مسلح در ساختار سیاسی و امنیتی عراق نفوذ قابل توجهی دارند و خلع سلاح آنها میتواند به یک چالش داخلی جدی تبدیل شود.
معادله جدید امنیتی در غرب آسیا
خروج آمریکا از عراق در شرایطی اتفاق میافتد که معادلات امنیتی غرب آسیا بهشدت در حال تغییر است. کاهش حضور مستقیم آمریکا در عراق میتواند از یک سو فشار بر دولت بغداد را کاهش دهد و از سوی دیگر، فضای بیشتری برای بازیگران منطقهای ایجاد کند.
برای ایران نیز این تحول اهمیت ویژهای دارد؛ چراکه کاهش حضور نظامی آمریکا در خاک عراق میتواند یکی از عوامل کاهش فشار نظامی مستقیم در مرزهای غربی باشد. با این حال، نتیجه نهایی به این بستگی دارد که واشنگتن پس از خروج، چه سطحی از حضور اطلاعاتی، سیاسی و امنیتی خود را در عراق و کشورهای پیرامون حفظ خواهد کرد.
آیا پرونده حضور آمریکا در عراق واقعاً بسته میشود؟
پاسخ به این پرسش هنوز روشن نیست. خروج نیروهای آمریکایی تا ۳۰ سپتامبر، اگر طبق برنامه اجرا شود، بدون تردید یک نقطه عطف تاریخی خواهد بود؛ اما پایان حضور نظامی الزاماً به معنای پایان نفوذ آمریکا در عراق نیست.
در واقع، آزمون اصلی پس از خروج آغاز میشود: آیا نیروهای امنیتی عراق میتوانند بدون اتکا به نیروهای خارجی ثبات کشور را حفظ کنند؟ آیا بغداد میتواند گروههای مسلح را در چارچوب ساختار دولت سامان دهد؟ و مهمتر از همه، آیا آمریکا از عراق خارج میشود یا صرفاً حضور خود را از شکل نظامی مستقیم به شکل کمهزینهتر و غیرمستقیم تغییر میدهد؟
به همین دلیل، ۳۰ سپتامبر را باید نه فقط تاریخ خروج نیروهای آمریکایی، بلکه آغاز مرحلهای تازه در معادله امنیتی عراق و غرب آسیا دانست.
