تاریخ سیاست خارجی آمریکا، بهویژه در منطقه غرب آسیا، تجربهای فراموشنشدنی از تبدیل ادعاهای امنیتی به مقدمات یک جنگ پرهزینه دارد. حمله سال ۲۰۰۳ به عراق، نمونهای روشن از این روند بود؛ زمانی که دولت جورج بوش با برجستهسازی ادعاهای مربوط به وجود سلاحهای کشتار جمعی در عراق، تلاش کرد افکار عمومی داخلی و متحدان بینالمللی خود را با ضرورت اقدام نظامی همراه کند.
کالین پاول، وزیر خارجه وقت آمریکا، در نشست شورای امنیت سازمان ملل متحد در فوریه ۲۰۰۳، اطلاعاتی درباره توانمندیهای تسلیحاتی عراق ارائه کرد که بعدها بخش مهمی از آنها فاقد پشتوانه معتبر تشخیص داده شد. پس از اشغال عراق نیز شواهد قابل اتکایی درباره وجود ذخایر تسلیحاتی مورد ادعا به دست نیامد.
اکنون، بیش از دو دهه پس از آن تجربه، انتشار گزارشهایی درباره احتمال استفاده ایران از بمب کثیف یا سلاح شیمیایی علیه مقامهای آمریکایی، بار دیگر ضرورت تفکیک ادعاهای اطلاعاتی از شواهد قابل راستیآزمایی را مطرح کرده است.
شبکه سیانان در گزارشی به نقل از هفت مقام ناشناس آمریکایی مدعی شده است که نهادهای اطلاعاتی این کشور نشانههایی از بررسی سناریوی حمله به مقامهای ارشد دولت دونالد ترامپ با استفاده از بمب کثیف یا سلاح شیمیایی به دست آوردهاند.
با این حال، حتی در متن همین گزارش نیز درباره توانایی و اراده ایران برای اجرای چنین عملیاتی اتفاق نظر وجود ندارد. منابع مورد استناد سیانان نیز از برنامهریزی قطعی برای حمله سخن نگفتهاند، بلکه موضوع را در حد بررسی گزینههای احتمالی مطرح کردهاند.
از سوی دیگر، مواضع اعلامی مقامهای آمریکایی نیز با تصویر یک تهدید قریبالوقوع فاصله دارد. سخنگوی کاخ سفید اعلام کرده است که در حال حاضر تهدید معتبر و قابل اتکایی علیه خاک آمریکا وجود ندارد. مارکو روبیو، وزیر خارجه این کشور، نیز در پاسخ به پرسشی درباره احتمال حمله قریبالوقوع به واشنگتن، چنین تهدیدی را متصور ندانسته است.
در واکنش به این فضاسازیها، سیدعباس عراقچی، وزیر امور خارجه ایران، ادعاهای مطرحشده را «مزخرف محض» خوانده و آنها را یادآور تبلیغات دوران جنگ عراق دانسته است. اسماعیل بقائی، سخنگوی وزارت امور خارجه، نیز انتشار این گزارشها را بخشی از تلاش برای ایجاد زمینه رسانهای اقدامات بعدی علیه ایران ارزیابی کرده است.
محمدباقر قالیباف، رئیس مجلس شورای اسلامی، هم این روند را بازتولید سناریوهای جنگطلبانه با پوشش رسانهای جدید توصیف کرده است.
نکته محوری در این ماجرا آن است که انتشار یک گزارش مبتنی بر منابع ناشناس، بهخودیخود اثباتکننده وجود یک تهدید عملیاتی نیست. فاصله میان احتمال، ارزیابی اطلاعاتی و تصمیم قطعی برای اقدام، فاصلهای اساسی است که در روایتهای رسانهای نباید نادیده گرفته شود.
سدهای ایران؛ از زیرساخت حیاتی تا فرضیه تأسیسات موشکی

روایت دوم، این بار از سوی روزنامه نیویورکتایمز مطرح شده است. این روزنامه در گزارشی مدعی شده که برخی سدها و طرحهای انتقال آب ایران ممکن است با هدف پشتیبانی از تأسیسات موشکی زیرزمینی احداث شده باشند.
استدلال اصلی این گزارش بر بررسی موقعیت جغرافیایی دستکم ۵۳۳ سد در ایران و مقایسه آن با مناطقی استوار است که در جریان حملات آمریکا و رژیم صهیونیستی هدف قرار گرفتهاند. برخی کارشناسان مورد استناد این روزنامه نیز معتقدند نزدیکی تأسیسات نظامی به منابع پایدار آب و برق میتواند در استمرار فعالیت مجموعههای زیرزمینی مؤثر باشد.
اما مسئله اساسی اینجاست: آیا همجواری جغرافیایی یک سد با یک تأسیسات نظامی، برای اثبات کارکرد نظامی آن کافی است؟
پاسخ این پرسش بدون ارائه اسناد فنی، اطلاعات عملیاتی و شواهد مستقل روشن است. نزدیکی دو زیرساخت، الزاماً به معنای ارتباط سازمانی، عملیاتی یا هدفگذاری مشترک میان آنها نیست.
سدها در ایران، پیش از هر چیز بخشی از شبکه حیاتی مدیریت منابع آب محسوب میشوند؛ زیرساختهایی که در تأمین آب شرب، کشاورزی، تولید برق و پشتیبانی از فعالیتهای اقتصادی و اجتماعی نقش دارند. شرایط اقلیمی ایران، محدودیت منابع آب و پراکندگی جغرافیایی سکونتگاهها نیز ضرورت اجرای طرحهای مدیریت و انتقال آب را دوچندان کرده است.
در چنین شرایطی، تبدیل یک فرضیه درباره مجاورت سدها و تأسیسات نظامی به ادعایی درباره ماهیت نظامی پروژههای آبی، میتواند مرز میان زیرساخت غیرنظامی و هدف نظامی را در افکار عمومی مخدوش کند.
قالیباف در واکنش به این استدلال، با اشاره به امکان تعمیم چنین منطقی به سایر کشورها، پرسیده است که آیا بر اساس همین معیار میتوان سدها، بندرها و نیروگاههای نزدیک به پایگاههای آمریکایی یا اسرائیلی را نیز تأسیساتی با کارکرد نظامی معرفی کرد؟
بقائی نیز تأکید کرده است که صرف مجاورت جغرافیایی زیرساختهای غیرنظامی با تأسیسات نظامی، مبنای معتبری برای معرفی آنها بهعنوان اهداف نظامی مشروع نیست.
این موضع از منظر حقوق بینالملل بشردوستانه نیز اهمیت دارد. بر اساس قواعد حاکم بر مخاصمات مسلحانه، یک هدف تنها زمانی میتواند هدف نظامی تلقی شود که معیارهای مشخص حقوقی، از جمله سهم مؤثر آن در اقدام نظامی و مزیت نظامی مشخص ناشی از حمله به آن، احراز شود. بنابراین، صرف نزدیکی جغرافیایی یا طرح یک فرضیه رسانهای برای سلب حمایت حقوقی از زیرساختهای غیرنظامی کافی نیست.
جنگ روایتها؛ امنیتیسازی ایران در دو جبهه متفاوت
قرار گرفتن این دو گزارش در یک بازه زمانی کوتاه، از منظر تحلیل رسانهای قابل توجه است. هرچند نمیتوان صرفاً بر اساس همزمانی انتشار آنها، وجود یک برنامه هماهنگ را قطعی دانست، اما محتوای دو روایت نشان میدهد که هر یک از زاویهای متفاوت، تصویری امنیتی از ایران ارائه میکنند.
در روایت نخست، ایران بهعنوان تهدیدی برای امنیت داخلی آمریکا و جان مقامهای ارشد این کشور معرفی میشود. در روایت دوم، بخشی از زیرساختهای حیاتی ایران در چارچوب فعالیتهای نظامی و موشکی بازتعریف میشوند.
ترکیب این دو تصویر میتواند به شکلگیری روایتی گستردهتر منجر شود؛ روایتی که در آن ایران نهتنها یک رقیب منطقهای یا طرف یک مناقشه سیاسی و نظامی، بلکه تهدیدی مستقیم برای امنیت شهروندان و زیرساختهای غیرنظامی معرفی میشود.
چنین روایتی، در صورت تکرار و بازتاب گسترده، ممکن است سه پیامد رسانهای و سیاسی به دنبال داشته باشد:
نخست، افزایش نگرانی افکار عمومی آمریکا از تهدیدهای منتسب به ایران و حساستر کردن جامعه این کشور نسبت به تحولات منطقه.
دوم، فراهم کردن زمینه سیاسی برای تشدید تحریمها، فشارهای دیپلماتیک و اقدامات نظامی با هزینه داخلی کمتر.
سوم، تأثیرگذاری بر محاسبات متحدان واشنگتن و همراهسازی آنها با سیاستهای سختگیرانهتر علیه جمهوری اسلامی ایران.
در این میان، استفاده از منابع ناشناس، برجستهسازی سناریوهای احتمالی و انتشار فرضیههایی که هنوز شواهد مستقل و علنی برای اثبات آنها ارائه نشده، میتواند به شکلگیری یک فضای روانی خاص کمک کند؛ فضایی که در آن، مخاطب پیش از مشاهده اسناد و شواهد، با تصویری از یک تهدید قریبالوقوع مواجه میشود.
تجربه عراق؛ هشداری درباره هزینه تصمیمگیری بر پایه اطلاعات ناقص
اهمیت این موضوع زمانی بیشتر میشود که به نتایج بررسیهای رسمی آمریکا درباره پرونده عراق بازگردیم.
کمیسیون بررسی توانمندیهای اطلاعاتی آمریکا درباره سلاحهای کشتار جمعی در سال ۲۰۰۵، عملکرد جامعه اطلاعاتی این کشور در ارزیابی برنامه تسلیحاتی عراق را یک شکست عمده اطلاعاتی توصیف کرد. کمیته اطلاعاتی سنای آمریکا نیز در گزارش خود اعلام کرد که بخش قابل توجهی از ارزیابیهای کلیدی پیش از جنگ درباره برنامههای تسلیحاتی عراق، بیش از اندازه قطعی بیان شده یا از اطلاعات پشتیبان کافی برخوردار نبودهاند.
این تجربه نشان داد که چگونه اطلاعات ناقص، تحلیلهای غیرقطعی و فرضیههای اثباتنشده میتوانند از سطح گزارشهای کارشناسی فراتر بروند و در نهایت به مبنای تصمیمگیریهای راهبردی و نظامی تبدیل شوند.
البته شرایط امروز ایران با عراق سال ۲۰۰۳ تفاوتهای اساسی دارد و نمیتوان این دو پرونده را از همه جهات یکسان دانست؛ اما تجربه عراق همچنان یک درس مهم برای سیاست بینالملل دارد: ادعاهای امنیتی، بهویژه زمانی که قرار است مبنای اقدام نظامی قرار گیرند، باید از مسیر بررسی مستقل، شواهد معتبر و ارزیابی دقیق عبور کنند.
سخن پایانی؛ هیچ فرضیهای نباید جایگزین شواهد شود
مسئله امروز صرفاً دو گزارش جنجالی در سیانان و نیویورکتایمز نیست. مسئله اصلی، نحوه تبدیل ادعاهای اثباتنشده به روایتهای امنیتی و پیامدهای احتمالی آن برای آینده روابط ایران و آمریکا و امنیت منطقه است.
از یک سو، طرح ادعای حمله شیمیایی بدون ارائه شواهد علنی و مستقل، میتواند افکار عمومی را در معرض تصویری قرار دهد که هنوز ابعاد و اعتبار آن روشن نیست. از سوی دیگر، نسبت دادن کارکرد نظامی به زیرساختهای حیاتی کشور بر اساس همپوشانی جغرافیایی، خطر مخدوش شدن مرز میان تأسیسات غیرنظامی و اهداف نظامی را به همراه دارد.
در شرایطی که منطقه غرب آسیا همچنان با پیامدهای درگیریهای نظامی و بیثباتی امنیتی مواجه است، مسئولیت رسانهها و نهادهای سیاسی در تفکیک واقعیت از فرضیه اهمیتی دوچندان دارد.
تجربه عراق نشان داد که هزینه تبدیل ادعاهای اطلاعاتی به مبنای سیاست جنگی، تنها متوجه یک کشور نخواهد بود و میتواند سالها امنیت و ثبات یک منطقه را تحت تأثیر قرار دهد.
از این رو، مطالبه شواهد مستقل، راستیآزمایی ادعاها و پرهیز از امنیتیسازی شتابزده زیرساختهای غیرنظامی، ضرورتی فراتر از یک مناقشه رسانهای است. در نهایت، آنچه باید معیار قضاوت قرار گیرد نه تیترهای پرتنش و سناریوهای احتمالی، بلکه اسناد معتبر و واقعیتهای قابل اثبات است.