در شرایط جنگی و افزایش فشارهای سیاسی، اقتصادی و امنیتی علیه ایران، همکاری با قدرتهایی مانند روسیه و چین اهمیت ویژهای پیدا کرده است. تهران در سالهای اخیر تلاش کرده با گسترش روابط راهبردی با مسکو و پکن، ظرفیتهای بینالمللی خود را تقویت کند و از فشارهای خارجی بکاهد. با این حال، میزان حمایت این دو قدرت از ایران و حدود تعهدات آنها در شرایط بحرانی، همچنان از موضوعات مهم در تحلیل سیاست خارجی کشور به شمار میرود.
روسیه به دلیل برخورداری از توانمندیهای نظامی، فناوری و ظرفیتهای سیاسی، میتواند شریک مهمی برای ایران در حوزههای دفاعی، انرژی، حملونقل و همکاریهای امنیتی باشد. توافق مشارکت راهبردی ۲۰ ساله دو کشور که در سال ۲۰۲۵ امضا شد، چارچوب تازهای برای توسعه این روابط فراهم کرده است.
از سوی دیگر، چین با قدرت اقتصادی و جایگاه مهم خود در تجارت جهانی، ظرفیت قابل توجهی برای توسعه مبادلات اقتصادی، خرید انرژی، سرمایهگذاری و همکاریهای زیرساختی با ایران دارد. همچنین حمایت دیپلماتیک پکن از حلوفصل اختلافات از مسیر گفتوگو میتواند در معادلات بینالمللی مؤثر باشد.
با این حال، روابط راهبردی با روسیه و چین به معنای تعهد قطعی این کشورها به ورود نظامی در جنگ نیست. هر دو کشور منافع و محاسبات مستقل خود را دنبال میکنند. بنابراین، ایران ضمن توسعه همکاری با مسکو و پکن، باید بر تقویت توان داخلی، استقلال سیاسی، انسجام ملی و دیپلماسی فعال نیز تمرکز کند.
در همین رابطه، یعقوب رضازاده عضو کمیسیون امنیت ملی و سیاست خارجی مجلس شورای اسلامی و نماینده مردم سلماس در گفتگو با صفحه سیاست به پرسشهایی درباره ظرفیت همکاریهای ایران با روسیه و چین، میزان حمایت این دو کشور در شرایط جنگی و راهبرد مناسب تهران در قبال قدرتهای شرقی پاسخ داده است.
روسیه و چین؛ دو شریک مهم در معادلات بینالمللی ایران
در شرایط جنگی و افزایش فشارهای آمریکا و اسرائیل علیه ایران، چرا روابط تهران با روسیه و چین اهمیت بیشتری پیدا کرده است؟
ایران در شرایط فشارهای خارجی نیازمند گسترش روابط خود با قدرتهای بینالمللی و استفاده از ظرفیتهای دیپلماتیک، اقتصادی و سیاسی آنهاست. روسیه و چین به دلیل جایگاه بینالمللی، عضویت دائم در شورای امنیت سازمان ملل و ظرفیتهای اقتصادی و سیاسی، دو شریک مهم برای ایران محسوب میشوند. گسترش روابط با این کشورها میتواند به کاهش فشارهای خارجی، تقویت همکاریهای منطقهای و افزایش گزینههای دیپلماتیک ایران کمک کند.
روسیه در شرایط بحرانی چه نقشی میتواند در حمایت از ایران ایفا کند؟
روسیه میتواند در حوزههای دیپلماتیک، اقتصادی، انرژی، فناوری و همکاریهای امنیتی نقش مؤثری داشته باشد. توافق مشارکت جامع راهبردی ۲۰ ساله دو کشور که در ژانویه ۲۰۲۵ امضا شد، چارچوبی برای توسعه همکاریها فراهم کرده است. با این حال، این توافق به معنای پیمان دفاعی مشترک و تعهد خودکار روسیه به ورود نظامی در صورت وقوع جنگ نیست. بنابراین باید ظرفیتهای واقعی این همکاری را شناخت و انتظارات را بر اساس تعهدات رسمی تنظیم کرد.
چین چه جایگاهی در معادلات اقتصادی و سیاسی ایران دارد و چرا همکاری با پکن اهمیت دارد؟
چین به دلیل قدرت اقتصادی، نیاز به انرژی و نفوذ گسترده در تجارت جهانی، شریک مهمی برای ایران است. توسعه همکاریهای نفتی، سرمایهگذاری، حملونقل، زیرساخت و فناوری میتواند به تقویت اقتصاد ایران کمک کند. همچنین پکن در مجامع بینالمللی ظرفیت دیپلماتیک قابل توجهی دارد. البته چین همواره منافع گسترده خود در منطقه و روابطش با سایر کشورهای خاورمیانه را در تصمیمگیریهایش لحاظ میکند؛ بنابراین نباید حمایت سیاسی آن را معادل تعهد نظامی دانست.
حمایت سیاسی و اقتصادی؛ نه لزوماً ورود مستقیم به جنگ
آیا میتوان انتظار داشت روسیه و چین در صورت وقوع جنگ، حمایت نظامی مستقیم و همهجانبه از ایران داشته باشند؟
باید واقعبین بود. روابط راهبردی میان کشورها الزاماً به معنای تشکیل اتحاد نظامی یا تعهد به ورود مستقیم به جنگ نیست. روسیه و چین هرکدام منافع و محاسبات امنیتی خاص خود را دارند. بنابراین ایران باید از ظرفیتهای همکاری دفاعی، فناوری و دیپلماتیک استفاده کند، اما امنیت ملی خود را به حمایت نظامی دیگر کشورها وابسته نکند. تقویت توانمندیهای داخلی و حفظ استقلال تصمیمگیری همچنان اهمیت اساسی دارد.
همکاری سهجانبه ایران، روسیه و چین چه تأثیری بر معادلات منطقهای و بینالمللی خواهد داشت؟
همکاری سه کشور میتواند در حوزههایی مانند مقابله با تحریمهای یکجانبه، توسعه تجارت، همکاریهای انرژی و هماهنگی دیپلماتیک تأثیرگذار باشد. نشست سهجانبه پکن در مارس ۲۰۲۵ نیز نشان داد که سه کشور درباره مسائل هستهای ایران و تحریمها ظرفیت گفتوگو و هماهنگی دارند. البته این همکاری به معنای همسویی کامل منافع سه کشور در تمام مسائل بینالمللی نیست.
روابط نزدیک ایران با روسیه و چین میتواند فشار تحریمهای اقتصادی آمریکا را کاهش دهد؟
توسعه روابط اقتصادی با این دو کشور میتواند بخشی از فشارهای ناشی از تحریمها را کاهش دهد. افزایش مبادلات تجاری، همکاریهای بانکی، استفاده از ظرفیت پیمانهای منطقهای و توسعه مسیرهای ترانزیتی از جمله راهکارهای قابل توجه است. با این حال، نباید تصور کرد که صرفاً با گسترش روابط شرقی تمام مشکلات اقتصادی حل خواهد شد. اصلاح ساختار اقتصادی، افزایش تولید داخلی و تنوعبخشی به شرکای تجاری نیز ضروری است.
استقلال تصمیمگیری؛ خط قرمز سیاست خارجی تهران
آیا نزدیکی بیش از اندازه به روسیه و چین ممکن است برای سیاست خارجی ایران محدودیت ایجاد کند؟
سیاست خارجی موفق باید بر اساس منافع ملی و استقلال تصمیمگیری شکل بگیرد. ایران میتواند با روسیه و چین همکاری راهبردی داشته باشد، اما نباید تمام ظرفیت سیاست خارجی خود را به این دو کشور محدود کند. حفظ روابط متوازن با سایر کشورها، توسعه همکاری با همسایگان و استفاده از ظرفیت دیپلماسی منطقهای اهمیت زیادی دارد. همکاری با شرق باید به افزایش قدرت انتخاب ایران منجر شود، نه ایجاد وابستگی جدید.
راهبرد مناسب ایران در قبال روسیه و چین در شرایط جنگی چه باید باشد؟
راهبرد ایران باید بر سه محور استوار باشد: نخست، گسترش همکاریهای سیاسی و دیپلماتیک برای جلوگیری از انزوای بینالمللی؛ دوم، توسعه همکاریهای اقتصادی و فناوری برای کاهش آسیبپذیری در برابر تحریمها؛ و سوم، تقویت توان دفاعی و بازدارندگی مستقل کشور.
باید توجه داشت که روابط بینالملل بر اساس منافع ملی کشورها شکل میگیرد و هیچ قدرتی بدون محاسبه منافع خود تصمیم نمیگیرد. بنابراین ایران باید ضمن توسعه روابط راهبردی با مسکو و پکن، از توان داخلی و ظرفیتهای منطقهای خود نیز استفاده کند.
در یک جمعبندی، روسیه و چین میتوانند شرکای مهم ایران در شرایط دشوار باشند، اما قدرت واقعی کشور زمانی افزایش پیدا میکند که همکاری خارجی با اقتصاد قدرتمند، انسجام ملی، دیپلماسی فعال و توانمندیهای داخلی همراه شود.