دونالد ترامپ پیش از انتخابات میان‌دوره‌ای آمریکا از پایان قریب‌الوقوع جنگ با ایران سخن گفته بود و هم‌زمان دو احتمال را مطرح می‌کرد: بازگشت به عملیات نظامی گسترده یا دستیابی به توافق از مسیر دیپلماسی. با این حال، تحولات روزهای اخیر نشان می‌دهد دولت او فعلاً مسیر دیگری را انتخاب کرده است.
بر اساس گزارشی که روزنامه واشنگتن‌پست منتشر کرده، ترامپ نه تمایل آشکاری برای آغاز دوباره یک جنگ گسترده نشان می‌دهد و نه در شرایط فعلی برای رسیدن به توافق با تهران تلاش می‌کند. او پنجشنبه در پیامی اعلام کرد دیگر پیگیر توافق با ایران نیست و از معاون خود خواسته است توجهش را به موضوعات دیگری معطوف کند.
یک مقام آمریکایی نیز که در جریان جلسات محرمانه دولت قرار داشته، گفته است پس از ارائه گزارش‌های اطلاعاتی به ترامپ، مشخص شده رئیس‌جمهور آمریکا در مقطع کنونی قصد بازگشت به جنگ را ندارد.
در چنین شرایطی، حفظ وضعیت موجود و افزایش فشار اقتصادی به محور اصلی سیاست واشنگتن تبدیل شده است؛ رویکردی که در آن، آمریکا بدون آغاز عملیات نظامی گسترده، تلاش می‌کند هزینه‌های اقتصادی و سیاسی ادامه تقابل را برای تهران افزایش دهد.
استراتژی آمریکا؛ حفظ فشار بدون ورود به جنگ تازه
ترامپ پس از دیدار با نخست‌وزیر قطر در کاخ سفید، سیاست فعلی واشنگتن را حفظ شرایط موجود توصیف کرد و گفت خودداری از حملات تازه به ایران با درخواست کشورهای همسایه صورت گرفته است.
مارکو روبیو، وزیر خارجه آمریکا نیز با رد تعبیر بن‌بست، مدعی شد فشار اقتصادی اعمال‌شده علیه ایران به اندازه‌ای مؤثر بوده که نیازی به اجرای عملیات نظامی گسترده وجود ندارد.
این اظهارات نشان می‌دهد دولت آمریکا در حال حاضر بر ترکیبی از تحریم، محدودیت‌های تجاری، محاصره و حضور نظامی تکیه کرده است. با این حال، ادامه این سیاست به معنای کنار گذاشتن کامل گزینه نظامی نیست؛ ترامپ همچنان تأکید کرده ارتش آمریکا برای واکنش به تحولات احتمالی آمادگی دارد.
چرا مذاکرات ایران و آمریکا به نتیجه نرسید؟
گزارش واشنگتن‌پست از پیشرفت محدود در تماس‌های اخیر میان تهران و واشنگتن حکایت دارد. بر اساس اظهارات یک مقام آگاه از روند مذاکرات، طرف ایرانی آمادگی بررسی موضوع هسته‌ای را مطرح کرده و طرف آمریکایی نیز از امکان گفت‌وگو درباره درخواست‌های اقتصادی ایران سخن گفته بود.
با وجود این، اختلاف بر سر ترتیب مذاکرات و پیش‌شرط‌های دو طرف مانع تبدیل این پیشرفت‌ها به توافق شد.
ایران خواستار رفع محاصره، کاهش محدودیت‌های نفتی و آزادسازی دارایی‌های خود پیش از آغاز مذاکرات هسته‌ای است. در مقابل، دولت آمریکا حاضر نشده پیش از ورود به گفت‌وگوهای هسته‌ای، چنین امتیازهایی را بپذیرد.
روبیو مطالبات تهران را غیرقابل‌قبول خوانده و مدعی شده این مواضع نشان می‌دهد ایران برای دستیابی به توافق آمادگی لازم را ندارد. بنابراین، اختلاف اصلی همچنان بر سر این موضوع است که کدام طرف باید نخستین گام را بردارد و امتیازهای اولیه را ارائه کند.
بازار انرژی و کاهش فشار بر دولت آمریکا
یکی از عواملی که به واشنگتن امکان داده سیاست انتظار را ادامه دهد، وضعیت بازار جهانی انرژی است. طبق تحلیل‌های مطرح‌شده در گزارش، صادرات نفت خام از منطقه خلیج فارس به سطحی نزدیک به شرایط پیش از جنگ بازگشته، هرچند صادرات گاز طبیعی و فرآورده‌های نفتی همچنان با محدودیت‌هایی مواجه است.
گرگ برو، تحلیلگر انرژی خاورمیانه در مؤسسه اوراسیا گروپ، معتقد است افزایش صادرات نفت کشورهای منطقه، رشد تولید برخی عرضه‌کنندگان دیگر و کاهش فصلی تقاضا به تعادل نسبی بازار کمک کرده است.
قیمت نفت پس از اظهارات اخیر ترامپ کاهش یافت، اما همچنان بالاتر از سطح پیش از جنگ قرار دارد. در بازار داخلی آمریکا نیز میانگین قیمت هر گالن بنزین برای نخستین بار از ژوئیه به کمتر از چهار دلار رسید.
با این حال، حفظ وضعیت فعلی برای ارتش آمریکا هزینه‌بر است. ادامه استقرار نیروهای دریایی، نگهداری ناوهای هواپیمابر در منطقه و تأمین تجهیزات رهگیری، مستلزم اختصاص منابعی است که می‌توانست در سایر مناطق راهبردی مورد استفاده قرار گیرد.
فشار اقتصادی؛ محاسبه واشنگتن برای تغییر موضع تهران
دولت آمریکا امیدوار است تشدید محدودیت‌های اقتصادی در نهایت ایران را به پذیرش شرایط موردنظر واشنگتن نزدیک کند. در همین راستا، محاصره بنادر ایران پس از فروپاشی آتش‌بس کوتاه‌مدت ماه ژوئیه از سر گرفته شد و وزارت خزانه‌داری آمریکا نیز از ماه اوت تحریم‌های تازه‌ای علیه اشخاص، نهادها و شناورها اعمال کرده است.
همچنین فرماندهی مرکزی آمریکا در ماه جاری کارزاری با عنوان «دروازه آهنین» راه‌اندازی کرده که بنا بر گزارش منتشرشده، هدف آن محدود کردن مسیرهای صادراتی ایران از طریق مرزهای زمینی و دریای خزر است.
واشنگتن امیدوار است این اقدامات فشار بیشتری بر اقتصاد ایران وارد کند. گزارش یادشده به مشکلات تأمین برق و سوخت و افزایش نرخ تورم در ایران اشاره کرده است؛ با این حال، میزان اثرگذاری این فشارها بر تصمیم‌گیری سیاسی تهران هنوز مشخص نیست.
از سوی دیگر، ارزیابی‌های اطلاعاتی آمریکا حاکی از آن است که ایران برای کاهش پیامدهای محاصره، ذخایری از مواد غذایی و سوخت در اختیار دارد. تجربه برخی کشورهای تحت تحریم نیز نشان داده است که فشار اقتصادی لزوماً به تغییر سریع سیاست‌های دولت‌ها منجر نمی‌شود.
علی واعظ، مدیر پروژه ایران در گروه بین‌المللی بحران، می‌گوید در تهران درباره آسیب‌های اقتصادی محاصره نگرانی وجود دارد، اما هم‌زمان این دیدگاه نیز مطرح است که امتیازدهی در شرایط فشار ممکن است به افزایش مطالبات طرف مقابل منجر شود.
چه عواملی می‌تواند وضعیت فعلی را تغییر دهد؟
ادامه شرایط کنونی به تصمیم‌های تهران و واشنگتن محدود نیست و تحولات منطقه‌ای نیز می‌تواند بر روند تقابل اثر بگذارد. گزارش واشنگتن‌پست به برخی تحرکات و تهدیدهای منتسب به ایران در آب‌های منطقه و همچنین اتهام دولت فرانسه درباره حملات سایبری به سامانه‌های فروشگاهی این کشور اشاره کرده است؛ ادعاهایی که باید در چارچوب مواضع و گزارش‌های منتشرکنندگان آن‌ها ارزیابی شوند.
ترامپ نیز هشدار داده است که در صورت تغییر شرایط، ارتش آمریکا برای اقدام آماده خواهد بود؛ با این حال، او و روبیو تاکنون مشخص نکرده‌اند چه نوع تحول یا اقدامی می‌تواند به ازسرگیری عملیات نظامی گسترده منجر شود.
در سطح منطقه‌ای، تحولات سیاسی اسرائیل نیز یکی دیگر از عوامل اثرگذار بر شرایط آینده است. گادی آیزنکوت، رهبر اپوزیسیون اسرائیل، در نامه‌ای به بنیامین نتانیاهو نسبت به انجام اقدام نظامی با هدف جلوگیری از تشکیل دولت جدید هشدار داده است.
در داخل آمریکا نیز اختلاف‌نظرها درباره ادامه جنگ وجود دارد. رهبران دموکرات اعلام کرده‌اند پس از آغاز به کار کنگره جدید، از اختیارات خود در زمینه بودجه برای توقف تأمین مالی جنگ استفاده خواهند کرد. چاک شومر، رهبر اقلیت سنا، نیز گفته است که دموکرات‌ها برای پایان دادن به جنگ اقدام خواهند کرد.
مجموع این تحولات نشان می‌دهد سیاست فعلی واشنگتن بر ادامه فشار اقتصادی و حفظ آمادگی نظامی، بدون ورود فوری به یک جنگ گسترده دیگر، استوار شده است. با این حال، هنوز مشخص نیست این راهبرد در نهایت به بازگشت مذاکرات، تداوم وضعیت فرسایشی یا تشدید دوباره تنش‌ها منجر خواهد شد.
