کاظم غریب‌آبادی، معاون وزیر امور خارجه در امور حقوقی و بین‌المللی، در اجلاس سران کنفرانس تعامل و اقدامات اعتمادسازی در آسیا (سیکا)، مجموعه‌ای از مواضع ایران درباره تحولات امنیتی منطقه، حملات نظامی، نقش قدرت‌های خارجی و آینده همکاری‌های آسیایی را تشریح کرد. محور اصلی سخنان او، انتقاد از آن چیزی بود که تهران عادی‌سازی استفاده از زور در روابط بین‌الملل می‌داند؛ رویکردی که به اعتقاد ایران، هم اعتبار قواعد حقوقی بین‌المللی را تضعیف می‌کند و هم خطر گسترش درگیری‌ها را افزایش می‌دهد.
پیام تهران به سیکا؛ امنیت آسیا با فشار نظامی تأمین نمی‌شود
غریب‌آبادی با اشاره به تشدید رقابت‌های ژئوپلیتیکی و بحران‌های منطقه‌ای گفت امنیت پایدار در آسیا باید بر پایه احترام متقابل، اعتمادسازی و همکاری میان دولت‌های مستقل شکل بگیرد، نه تهدید نظامی و فشار سیاسی.
این موضع در شرایطی مطرح می‌شود که ایران می‌کوشد تحولات غرب آسیا را از سطح یک منازعه دوجانبه فراتر ببرد و آن را به مسئله‌ای مرتبط با امنیت جمعی، اعتبار منشور سازمان ملل متحد و مسئولیت کشورهای آسیایی تبدیل کند. از این منظر، تهران انتظار دارد اعضای سیکا در برابر اقدامات نظامی، فارغ از هویت عامل و قربانی، رویکردی مبتنی بر اصول حقوق بین‌الملل اتخاذ کنند.
معاون وزیر امور خارجه همچنین با اشاره به حملات آمریکا و اسرائیل به ایران، این اقدامات را نقض حاکمیت ملی و تمامیت ارضی کشور توصیف کرد و گفت جمهوری اسلامی ایران بر اساس ماده ۵۱ منشور ملل متحد، حق دفاع مشروع خود را اعمال کرده است. او در عین حال تأکید کرد که ایران آغازگر جنگ نیست، اما در برابر تجاوز پاسخ خواهد داد.
انتقاد از شورای امنیت؛ فرسایش اعتبار نظم بین‌المللی
بخش مهمی از سخنان غریب‌آبادی به عملکرد نهادهای بین‌المللی اختصاص داشت. او با اشاره به حملات علیه ایران و تحولات غزه، معتقد است ناتوانی در پاسخ‌گو کردن عاملان نقض قواعد بین‌المللی، اعتماد کشورها به نظم حقوقی موجود را کاهش می‌دهد.
از نگاه تهران، مسئله فقط وقوع حملات نظامی نیست؛ بلکه نحوه واکنش جامعه بین‌المللی به این تحولات نیز اهمیت دارد. اگر قواعد بین‌المللی در برابر قدرت‌های بزرگ و متحدان آنها به‌صورت یکسان اجرا نشود، این تصور تقویت می‌شود که قدرت نظامی می‌تواند جایگزین قانون شود.
غریب‌آبادی خواستار توقف اقدامات نظامی آمریکا و اسرائیل، حمایت از غیرنظامیان و پیگیری مسئولیت‌های حقوقی در سازوکارهای بین‌المللی شد. با این حال، تحقق چنین مطالباتی به میزان همراهی کشورهای عضو نهادهای بین‌المللی و امکان ایجاد سازوکاری مؤثر برای پاسخ‌گویی وابسته است؛ موضوعی که اختلافات سیاسی میان قدرت‌ها، اجرای آن را دشوار می‌کند.
تنگه هرمز؛ تهران امنیت کشتیرانی را به پایان جنگ گره زد
یکی از مهم‌ترین محورهای سخنان معاون وزیر امور خارجه، وضعیت تنگه هرمز و امنیت کشتیرانی در منطقه بود. غریب‌آبادی تأکید کرد که امنیت این آبراه باید در چارچوب امنیت کشورهای ساحلی بررسی شود و حضور نظامی قدرت‌های فرامنطقه‌ای را نمی‌توان عاملی تضمین‌کننده برای ثبات پایدار دانست.
او منشأ مشکلات کنونی در تنگه هرمز را تجاوز نظامی علیه ایران و محاصره دریایی این کشور معرفی کرد و گفت نمی‌توان از آزادی کشتیرانی سخن گفت، اما امنیت کشورهای ساحلی را نادیده گرفت.
این موضع نشان می‌دهد تهران موضوع تنگه هرمز را صرفاً یک مسئله مربوط به عبور کشتی‌ها نمی‌داند، بلکه آن را با معادلات امنیتی و سیاسی گسترده‌تری پیوند می‌زند. در چنین چارچوبی، از نگاه ایران، بازگشت عبور امن و باثبات کشتی‌ها مستلزم پایان جنگ، لغو محاصره دریایی و تحریم‌ها و احترام به حاکمیت و تمامیت ارضی کشور است.
در مقابل، پیوند زدن امنیت کشتیرانی با تحولات نظامی و سیاسی، اهمیت دیپلماسی را برای جلوگیری از تشدید بحران دوچندان می‌کند؛ زیرا هرگونه اختلال پایدار در این آبراه می‌تواند پیامدهایی فراتر از منطقه داشته باشد و حوزه‌هایی مانند انرژی، تجارت و حمل‌ونقل بین‌المللی را تحت تأثیر قرار دهد.
هشدار درباره گسترش بحران از غرب آسیا به سراسر آسیا
غریب‌آبادی با اشاره به تحولات فلسطین، لبنان و سوریه هشدار داد که ادامه تقابل نظامی و تهدید کشورهای منطقه می‌تواند دامنه بحران را گسترش دهد. به گفته او، پیامدهای چنین وضعیتی به مرزهای غرب آسیا محدود نخواهد ماند و امنیت انرژی، تجارت و کریدورهای ارتباطی را نیز تحت تأثیر قرار خواهد داد.
این بخش از مواضع ایران بر یک واقعیت راهبردی تأکید دارد: درهم‌تنیدگی امنیت منطقه‌ای و اقتصاد جهانی، هزینه‌های گسترش جنگ را افزایش می‌دهد. تداوم ناامنی در مسیرهای حیاتی تجارت و انرژی می‌تواند کشورهای دور از میدان درگیری را نیز با پیامدهای اقتصادی و امنیتی مواجه کند.
معاون وزیر امور خارجه همچنین بر ضرورت همکاری کشورهای آسیایی برای جلوگیری از تبدیل منطقه به عرصه رقابت‌های نظامی و مداخلات خارجی تأکید کرد. با این حال، اختلاف منافع بازیگران منطقه‌ای و بین‌المللی همچنان یکی از موانع اصلی شکل‌گیری سازوکار امنیتی مشترک به شمار می‌رود.
درخواست اخراج اسرائیل از سیکا؛ تلاش برای افزایش فشار دیپلماتیک
غریب‌آبادی در بخش دیگری از سخنان خود، اسرائیل را مهم‌ترین منشأ ناامنی و بی‌ثباتی در غرب آسیا معرفی کرد و خواستار اخراج این رژیم از سازوکار سیکا شد. این درخواست، موضعی فراتر از محکومیت سیاسی است و در صورت پیگیری رسمی، می‌تواند به یکی از محورهای اختلاف دیپلماتیک در این نهاد تبدیل شود.
با این حال، تحقق چنین درخواستی به مواضع و تصمیم‌گیری کشورهای عضو و سازوکارهای داخلی سیکا بستگی دارد. بنابراین، طرح آن در سطح یک اجلاس بین‌المللی را باید در درجه نخست بخشی از تلاش تهران برای افزایش هزینه سیاسی اقدامات اسرائیل و جلب حمایت کشورهای آسیایی ارزیابی کرد.
دیپلماسی منطقه‌ای در کنار تأکید بر حق دفاع
معاون وزیر امور خارجه در پایان سخنان خود بر آمادگی ایران برای گسترش روابط با کشورهای همسایه تأکید کرد و هشدار داد که هیچ کشوری نباید قلمرو خود را برای حمله مسلحانه علیه ایران در اختیار دیگران قرار دهد. او همچنین حفاظت از خلیج فارس و تنگه هرمز را مسئولیت کشورهای منطقه و ساحلی دانست.
مجموع مواضع مطرح‌شده در اجلاس سیکا نشان می‌دهد راهبرد اعلامی تهران بر سه محور استوار است: پیگیری مسئولیت حقوقی حملات، مخالفت با حضور نظامی قدرت‌های فرامنطقه‌ای و تلاش برای گسترش همکاری با کشورهای آسیایی و همسایگان.
با این حال، آزمون اصلی این رویکرد در توانایی تبدیل مواضع سیاسی و حقوقی به حمایت عملی کشورهای دیگر و ایجاد ترتیباتی برای کاهش تنش قرار دارد. در موضوع تنگه هرمز نیز دستیابی به امنیت پایدار، بیش از هر چیز به جلوگیری از گسترش درگیری، پیشبرد راه‌حل‌های دیپلماتیک و فراهم شدن شرایط عبور ایمن کشتی‌ها وابسته است.
