الجزیره تأکید میکند که اگرچه اطلاعات دقیقی درباره جزئیات عملیات ایران علیه پهپادهای آمریکایی منتشر نشده است، اما بررسی ساختار فنی این پرندهها و روشهای جنگ الکترونیک میتواند تصویری از چگونگی وقوع چنین حوادثی ارائه دهد.
پهپادهای آمریکایی چگونه در برابر جنگ الکترونیک آسیبپذیر میشوند؟
برای درک بهتر این موضوع باید پهپاد را یک رایانه پرنده در نظر گرفت که مجموعهای از حسگرها، سامانههای ناوبری، ابزارهای ارتباطی و نرمافزارهای کنترلی را در اختیار دارد. این پرندهها یا از طریق ارتباط مستمر با ایستگاه زمینی هدایت میشوند یا بر اساس مسیرهای از پیش تعیینشده و قابلیتهای خودکار به انجام مأموریت میپردازند.
همین وابستگی به اطلاعات، ارتباطات و سامانههای ناوبری، در کنار مزیت عملیاتی، میتواند به نقطه آسیبپذیری آنها تبدیل شود. به بیان دیگر، اگر یک طرف بتواند اطلاعات مورد نیاز پهپاد را مختل کند یا در صحت آنها اختلال به وجود آورد، ممکن است بدون نیاز به انهدام فیزیکی، عملکرد پرنده را با مشکل مواجه کند.
نخستین مرحله در چنین عملیاتی، شناسایی و ردیابی پهپاد است. برای این منظور، ابزارهایی مانند رادار، دوربینهای حرارتی و گیرندههای رصد سیگنالهای بیسیم به کار گرفته میشوند. استفاده همزمان از این تجهیزات اهمیت زیادی دارد؛ زیرا برخی پهپادهای کوچک بهسختی با یک روش واحد شناسایی میشوند و ممکن است در مقاطعی هیچ سیگنال ارتباطی قابلرصدی نیز منتشر نکنند.
اختلال در ارتباطات؛ نخستین حلقه از زنجیره به دام انداختن پهپاد
پس از شناسایی و ردیابی پهپاد، یکی از روشهای مقابله با آن ایجاد اختلال در ارتباطات میان پرنده و ایستگاه کنترل زمینی است. در این وضعیت، سامانه اخلالگر با ایجاد تداخل رادیویی، کیفیت ارتباط را کاهش میدهد و ممکن است مانع دریافت فرمانهای اپراتور یا انتقال تصاویر و اطلاعات پروازی شود.
با این حال، قطع ارتباط لزوماً به معنای سقوط یا تسلط بر پهپاد نیست. واکنش پرنده به این وضعیت به طراحی و برنامهریزی نرمافزاری آن بستگی دارد. برخی پهپادها ممکن است به نقطه آغاز بازگردند، برخی برای فرود اقدام کنند و برخی دیگر تا زمان برقراری مجدد ارتباط در وضعیت انتظار قرار بگیرند. در مواردی نیز قابلیتهای خودکار پهپاد امکان ادامه مأموریت را فراهم میکند.
روش دیگر، هدف قرار دادن سامانههای ناوبری ماهوارهای بهویژه GPS است. سیگنالهای ماهوارهای با قدرت نسبتاً ضعیفی به سطح زمین میرسند و به همین دلیل در برابر تداخل رادیویی آسیبپذیر هستند. از دست رفتن این سیگنالها میتواند پهپاد را از یکی از مهمترین منابع تعیین موقعیت محروم کند و دقت ناوبری آن را کاهش دهد.
فریب ناوبری؛ وقتی پهپاد موقعیت واقعی خود را گم میکند
اما جنگ الکترونیک تنها به مسدود کردن ارتباطات و سیگنالهای ماهوارهای محدود نمیشود. یکی از روشهای پیچیدهتر، فریب ناوبری یا جعل سیگنالهای موقعیتیابی است؛ روشی که در آن بهجای قطع اطلاعات، دادههای نادرست اما ظاهراً معتبر به سامانه ناوبری پهپاد ارسال میشود.
در چنین شرایطی، پهپاد همچنان تصور میکند که اطلاعات دریافتی صحیح هستند و بر اساس آنها مسیر خود را تنظیم میکند؛ در حالی که موقعیت اعلامشده با مکان واقعی پرنده تفاوت دارد. همین مسئله میتواند باعث انحراف از مسیر اصلی و بروز خطا در هدایت شود.
تفاوت اساسی اخلال با فریب ناوبری در همین نقطه است: در روش نخست، سامانه با کمبود اطلاعات مواجه میشود، اما در روش دوم، اطلاعاتی دریافت میکند که اساساً نادرست هستند. از این منظر، فریب ناوبری میتواند پیچیدگی بیشتری برای سامانههای خودکار پروازی ایجاد کند.
آیا میتوان کنترل پهپاد آمریکایی را به دست گرفت؟
مرحله پیچیدهتر در جنگ الکترونیک، مداخله در سامانه کنترل پهپاد است. در صورتی که مهاجم بتواند از ضعفهای امنیتی در سازوکار احراز هویت فرمانها یا نرمافزارهای کنترلی بهرهبرداری کند، احتمال دارد پهپاد دستورهایی غیر از فرمانهای اپراتور اصلی خود را بپذیرد.
در این سناریو، مهاجم تلاش میکند با شبیهسازی سیگنالهای کنترلی یا بهرهبرداری از آسیبپذیریهای نرمافزاری بر رفتار پهپاد تأثیر بگذارد. البته چنین اقدامی بهمراتب پیچیدهتر از ایجاد اختلال در ارتباطات است و به معنای آن نیست که هر پهپادی را میتوان بهسادگی از راه دور تحت کنترل گرفت.
نکته مهم دیگر این است که آسیبپذیری یک سامانه پهپادی الزاماً در خود پرنده قرار ندارد. دستگاه اپراتور، سامانه مدیریت ناوگان و نرمافزارهای ارتباطی متصل به آن نیز میتوانند به نقاط ضعف احتمالی تبدیل شوند. بنابراین، مقابله با پهپادهای پیشرفته صرفاً به معنای هدف قرار دادن یک پرنده نیست، بلکه ممکن است کل زنجیره اطلاعاتی و ارتباطی آن را دربر بگیرد.
چرا مقابله با پهپادهای پیشرفته آسان نیست؟
البته پهپادهای نظامی پیشرفته برای مقابله با چنین تهدیدهایی به مجموعهای از فناوریهای حفاظتی مجهز هستند. رمزنگاری ارتباطات، سازوکارهای احراز هویت و فناوری پرش فرکانسی از جمله روشهایی هستند که با هدف دشوار کردن اخلال و جلوگیری از دستکاری فرمانها مورد استفاده قرار میگیرند.
در فناوری پرش فرکانسی، فرستنده و گیرنده بهصورت هماهنگ میان فرکانسهای مختلف جابهجا میشوند تا احتمال مختل شدن ارتباط کاهش پیدا کند. با این حال، این فناوری نیز مصونیت کامل ایجاد نمیکند.
سامانههای ناوبری نیز میتوانند با استفاده از حسگرهای اینرسی، دوربینها و نشانههای زمینی، وابستگی خود به GPS را کاهش دهند. با وجود این، هر یک از این فناوریها محدودیتهایی دارند؛ خطاهای حسگرهای اینرسی بهمرور انباشته میشوند و عملکرد دوربینها نیز ممکن است تحت تأثیر شرایط نوری و آبوهوایی قرار بگیرد.
در نتیجه، هیچیک از این فناوریهای حفاظتی بهتنهایی تضمینکننده امنیت کامل پهپاد نیستند و میزان مقاومت هر سامانه به سطح یکپارچگی تجهیزات و توانایی آن در مقابله با تهدیدهای الکترونیکی بستگی دارد.
سه مؤلفه توانمندی ایران در جنگ الکترونیک
الجزیره در بخش دیگری از گزارش خود، مزیت ایران را در توانایی ترکیب سامانههای رصد و شناسایی سیگنالهای الکترونیکی با ابزارهای تأثیرگذاری بر ارتباطات و ناوبری پهپادها ارزیابی میکند.
این رسانه با اشاره به نبود اطلاعات دقیق درباره سامانه یا قابلیت مشخصی که در حوادث اخیر برای به دام انداختن پهپادهای آمریکایی مورد استفاده قرار گرفته، سه مؤلفه را در بررسی توانمندیهای ایران برجسته میکند.
نخستین مؤلفه، توانایی ایجاد اختلال در سامانههای ناوبری و ارتباطات ماهوارهای است. در همین زمینه، گزارشی از بازرس کل وزارت دفاع آمریکا در سال ۲۰۲۰ به ارزیابیهای اطلاعاتی درباره برخورداری ایران از قابلیتهایی برای ایجاد اختلال در سیگنالهای GPS و ارتباطات ماهوارهای اشاره کرده بود.
مؤلفه دوم، توانایی شناسایی و رصد سیگنالهای الکترونیکی پیش از اقدام به اخلال است. این مرحله اهمیت زیادی دارد؛ زیرا بدون شناسایی دقیق منبع سیگنال و ارزیابی الگوی ارتباطی هدف، امکان تأثیرگذاری مؤثر بر سامانههای الکترونیکی کاهش مییابد.
سومین مؤلفه نیز هماهنگی میان سامانههای مختلف نظامی است. ایران در رزمایشهای سال ۲۰۲۴ از قابلیت بهکارگیری هماهنگ رادارها، پهپادها، سامانههای پردازش اطلاعات و تجهیزات جنگ الکترونیک خبر داده بود. چنین هماهنگیای میتواند به افزایش سرعت شناسایی تهدید و واکنش به آن کمک کند.
جنگ پهپادها؛ رقابت بر سر کنترل اطلاعات و امواج
آنچه از گزارش الجزیره برمیآید، نشاندهنده تغییر ماهیت رقابت نظامی در حوزه پهپادهاست. در گذشته، برتری هوایی عمدتاً با تعداد هواپیماها، قدرت تسلیحاتی و توانایی انهدام اهداف سنجیده میشد، اما اکنون توانایی مختل کردن ارتباطات، فریب سامانههای ناوبری و مقابله با شبکههای اطلاعاتی نیز به مؤلفههای تعیینکننده این برتری تبدیل شده است.
در چنین شرایطی، برخورداری از پهپادهای پیشرفته بهتنهایی تضمینکننده برتری عملیاتی نیست؛ چراکه هرچه وابستگی این پرندهها به ارتباطات و سامانههای دیجیتال بیشتر شود، اهمیت حفاظت از این زیرساختها نیز افزایش مییابد.
الجزیره در جمعبندی گزارش خود، جنگ پهپادها را رقابتی مستمر میان توانمندیهای تهاجمی و دفاعی دو طرف توصیف میکند؛ رقابتی که در آن هر طرف با شناسایی نقاط ضعف طرف مقابل، تجهیزات و روشهای خود را ارتقا میدهد. از این منظر، تقابل ایران و آمریکا در حوزه پهپادی را نمیتوان صرفاً در چارچوب انهدام یا رهگیری پرندههای بدون سرنشین ارزیابی کرد؛ بلکه میدان اصلی رقابت، بیش از گذشته به کنترل اطلاعات، ارتباطات و محیط الکترومغناطیسی گسترش یافته است.