بررسی موقعیت این لرزش‌ها نشان می‌دهد محدوده لواسان و گسل شمال تهران در بخش شمالی‌تر و محدوده پارک سرخه‌حصار و قصر فیروزه در بخش جنوبی‌تر، در میان نقاط مورد توجه قرار دارند. پراکندگی این رخدادها بار دیگر ساختار پیچیده و گسترده گسل‌های شرق تهران را به موضوعی قابل توجه تبدیل کرده است.
سه زمین‌لرزه در نقاط مختلف شرق پایتخت
علی بیت‌اللهی، مدیر بخش زلزله مرکز تحقیقات راه، مسکن و شهرسازی، در تشریح این رخدادها توضیح داده است که نخستین زمین‌لرزه ساعت ۱۷:۴۳ روز شنبه ۲۳ آبان ثبت شد. بزرگی این لرزش کمتر از ۳ بود و به دلیل شدت پایین، احتمالاً فقط در نزدیکی کانون آن و در بخش‌های انتهایی شرق تهران احساس شده است.
پس از آن، زمین‌لرزه‌ای با بزرگای ۲.۶ و در عمق ۸ کیلومتری زمین به ثبت رسید که مرکز لرزه‌نگاری کشوری موقعیت آن را در محدوده لواسان و نزدیک به گسل شمال تهران تعیین کرده است.
در ادامه، صبح یکشنبه نیز لرزش دیگری در شرق تهران ثبت شد و آخرین رخداد مورد اشاره، حدود ساعت ۱۴:۰۲ روز ۲۴ آبان به وقوع پیوست. این زمین‌لرزه در بخش جنوبی‌تر محدوده شرقی پایتخت و حوالی پارک سرخه‌حصار، نزدیک به ساختارهای گسلی قصر فیروزه، مکان‌یابی شده است.
چرا شرق تهران از نظر لرزه‌ای اهمیت دارد؟
شرق پایتخت از شبکه‌ای گسترده از ساختارهای گسلی برخوردار است که در امتداد شمال به جنوب و در بخش‌هایی به موازات یکدیگر امتداد دارند. این مجموعه از محدوده گسل ایوانکی در جنوب آغاز می‌شود، به سمت قصر فیروزه ادامه می‌یابد و در بخش‌های شمالی‌تر به گسل شمال تهران، ارتفاعات لواسان و گسل مشا می‌رسد.
بیت‌اللهی با اشاره به همین ویژگی‌ها، شرق تهران را یکی از محدوده‌های فعال از نظر لرزه‌ای در پایتخت می‌داند. به گفته او، بخش قابل توجهی از رخدادهای لرزه‌ای تهران در همین محدوده اتفاق می‌افتد و فعالیت‌های اخیر نیز باید در چارچوب ویژگی‌های زمین‌شناختی و گسلی این منطقه بررسی شوند.
بررسی موقعیت زمین‌لرزه‌های اخیر نشان می‌دهد فاصله برخی از کانون‌های تعیین‌شده حدود ۱۰ کیلومتر است و مجموع پراکندگی آن‌ها در امتداد شمال به جنوب به محدوده‌ای نزدیک به ۱۵ کیلومتر می‌رسد. با این حال، نمی‌توان صرفاً بر اساس این اطلاعات نتیجه گرفت که هر زمین‌لرزه دقیقاً روی یک گسل مشخص رخ داده است.
آیا لرزش‌های اخیر نشانه وقوع زلزله بزرگ‌تر است؟
یکی از پرسش‌های مطرح پس از ثبت چند زمین‌لرزه در یک محدوده، احتمال وقوع زلزله‌ای با بزرگای بیشتر است. با این حال، مدیر بخش زلزله مرکز تحقیقات راه، مسکن و شهرسازی تأکید می‌کند که از روی این رخدادهای کوچک نمی‌توان وقوع یک زمین‌لرزه بزرگ‌تر را پیش‌بینی کرد.
به گفته بیت‌اللهی، زمین‌لرزه‌هایی با این ابعاد در بسیاری از مناطق لرزه‌خیز رخ می‌دهند و گاهی بدون آنکه به رویداد بزرگ‌تری منجر شوند، ادامه پیدا می‌کنند. در مقابل، تجربه برخی مناطق کشور نشان داده است که در مواردی نیز لرزش‌های کوچک پیش از وقوع زمین‌لرزه‌های بزرگ‌تر ثبت شده‌اند.
از این رو، نه می‌توان زمین‌لرزه‌های اخیر شرق تهران را نشانه قطعی وقوع زلزله‌ای بزرگ‌تر دانست و نه باید احتمال سناریوهای مختلف را در ارزیابی‌های کارشناسی و مدیریت بحران نادیده گرفت. آنچه در شرایط فعلی اهمیت دارد، ادامه پایش لرزه‌ای و توجه به تغییرات احتمالی در تعداد و بزرگای رخدادهاست.
ابهام در تعیین گسل مسبب زمین‌لرزه‌ها
یکی دیگر از نکات مهم در بررسی این رخدادها، محدودیت دقت در تعیین محل وقوع زمین‌لرزه‌های کوچک است. بیت‌اللهی توضیح داده است که در چنین مواردی، حتی اختلاف چند کیلومتری میان گزارش مراکز مختلف لرزه‌نگاری دور از انتظار نیست و گاهی موقعیت یک کانون با جابه‌جایی بیشتری به سمت شمال یا جنوب گزارش می‌شود.
بر همین اساس، تعیین قطعی گسل مسبب هر یک از زمین‌لرزه‌های اخیر نیازمند بررسی دقیق‌تر است. به‌ویژه درباره آخرین لرزش ثبت‌شده در حوالی سرخه‌حصار، اگرچه موقعیت گزارش‌شده به ساختارهای گسلی محدوده قصر فیروزه نزدیک است، اما نمی‌توان بدون در نظر گرفتن خطای احتمالی مکان‌یابی، مسئولیت وقوع آن را به یک گسل مشخص نسبت داد.
این کارشناس همچنین با اشاره به فاصله حدود ۱۰ کیلومتری کانون آخرین زمین‌لرزه از گسل ایوانکی، دخالت مستقیم این گسل را در رخداد مذکور بر اساس موقعیت ثبت‌شده محتمل نمی‌داند.
ضرورت پایش مستمر گسل‌های شرق تهران
مجموع زمین‌لرزه‌های اخیر بار دیگر توجه به فعالیت لرزه‌ای شرق تهران و ضرورت بررسی مستمر وضعیت گسل‌های این محدوده را برجسته کرده است. پراکندگی کانون‌ها، تعدد ساختارهای گسلی و احتمال خطا در تعیین محل دقیق رخدادها، از جمله عواملی هستند که تحلیل این زمین‌لرزه‌ها را نیازمند احتیاط کارشناسی می‌کنند.
بر اساس ارزیابی مطرح‌شده از سوی مدیر بخش زلزله مرکز تحقیقات راه، مسکن و شهرسازی، ثبت این لرزش‌ها به‌تنهایی مبنایی برای اعلام وقوع زلزله بزرگ‌تر نیست؛ اما فعال بودن محدوده شرقی تهران، ضرورت توجه مستمر به داده‌های لرزه‌نگاری و آمادگی مدیریت بحران را یادآوری می‌کند.
