در منطق سیاست خارجی آمریکا، همیشه لازم نیست در تقابل نظامی به نتیجه رسید تا از طرف مقابل امتیاز گرفت؛ گاهی کافی است شرایطی ایجاد شود که ادامه ایستادگی برای طرف مقابل آمریکا، پرهزینهتر از عقبنشینی باشد. این همان منطقی است که میتوان در رویکرد دولت دونالد ترامپ به ایران مشاهده کرد؛ راهبردی که در آن فشار نه صرفاً مقدمه مذاکره، بلکه بخشی از خود فرایند مذاکره است.
واشنگتن میخواهد تهران به این جمعبندی برسد که ادامه وضعیت موجود، هزینهای بهمراتب بیشتر از پذیرش خواستههای آمریکا خواهد داشت. از این منظر، محاصره دریایی، فشار اقتصادی، تهدید به اقدام نظامی و محدود کردن مسیرهای دیپلماتیک را نباید ابزارهایی کاملاً جدا از یکدیگر دانست. اینها اجزای یک معادله هستند که هدف آن تغییر محاسبات طرف مقابل است.
اما مسئله اصلی اینجاست: آیا آمریکا میتواند با افزایش هزینههای مقاومت، ایران را به پذیرش شروط خود نزدیک کند یا در حال ایجاد شرایطی است که عقبنشینی را برای تهران دشوارتر از گذشته میکند؟

فشار؛ ابزاری برای تغییر محاسبات، نه صرفاً گرفتن امتیاز
برای درک راهبرد واشنگتن باید میان دو مفهوم تفاوت قائل شد؛ وادار کردن یک کشور به مذاکره و وادار کردن آن به پذیرش شرایط مورد نظر طرف مقابل. این دو الزاماً یکسان نیستند.
آمریکا ممکن است بتواند با استفاده از ابزارهای اقتصادی و نظامی، هزینه ادامه تقابل را برای ایران افزایش دهد و حتی تهران را به بازنگری در برخی محاسبات خود وادار کند؛ اما این اتفاق بهتنهایی به معنای موفقیت در دستیابی به توافق مطلوب واشنگتن نیست.
راهبرد فشار زمانی به نتیجه مورد نظر میرسد که طرف مقابل نهتنها توان ادامه مقاومت را محدود ببیند، بلکه به این نتیجه هم برسد که پذیرش خواستههای طرف فشارآورنده، گزینه کمهزینهتر و قابلقبولتری است.
در این چارچوب، دولت ترامپ تلاش میکند انتخابهای ایران را محدود کند. محاصره و فشار اقتصادی قرار است هزینه ادامه وضعیت موجود را افزایش دهند و تهدید نظامی نیز این پیام را منتقل کند که خودداری از امتیازدهی ممکن است پیامدهای امنیتی بیشتری به دنبال داشته باشد. به بیان دیگر، واشنگتن میخواهد پیش از آنکه مذاکرات به مرحله چانهزنی بر سر جزئیات برسد، توازن هزینه و فایده را در ذهن تصمیمگیرندگان ایرانی تغییر دهد.
این همان نقطهای است که فشار اقتصادی و نظامی از یک ابزار مکمل به بخش اصلی راهبرد دیپلماتیک تبدیل میشود.

مسئله فقط امتیاز نیست؛ تعیین ترتیب امتیازدهی است
یکی از مهمترین نشانههای این راهبرد را میتوان در اختلاف تهران و واشنگتن بر سر ترتیب اقدامات مشاهده کرد. اختلاف دو طرف صرفاً به محتوای توافق احتمالی محدود نمیشود؛ بلکه هرکدام میخواهند طرف مقابل پیش از آغاز مذاکرات جدی، بخشی از اهرمهای خود را کنار بگذارد.
ایران خواهان پایان محاصره دریایی، آزادسازی داراییهای بلوکهشده و بازگشت امکان فروش نفت پیش از ورود به مذاکرات اساسی هستهای است. در مقابل، واشنگتن میخواهد تعهدات هستهای قابل راستیآزمایی از همان مراحل ابتدایی مذاکرات در دستور کار قرار بگیرند و اقدامات دو طرف بهصورت متقابل انجام شود.
این اختلاف در ظاهر یک مناقشه دیپلماتیک بر سر ترتیب اجرای تعهدات است، اما در واقع به مسئله مهمتری مربوط میشود: کدام طرف باید زودتر هزینه اعتماد کردن را بپردازد؟
از نگاه آمریکا، اگر پیش از دریافت تعهدات هستهای، محاصره و فشار اقتصادی برداشته شود، مهمترین ابزارهای چانهزنی واشنگتن از بین میروند. به همین دلیل، حفظ فشار تا زمان مشاهده اقدامات ملموس از سوی تهران، بخشی از منطق مذاکراتی دولت ترامپ است.
در طرف مقابل، ایران نیز معتقد است اگر پیش از دریافت امتیازهای مشخص، محدودیتهای خود را کنار بگذارد، ممکن است پس از از دست دادن اهرمهای فشار، با مجموعهای از مطالبات جدید مواجه شود.
بنابراین، آنچه مذاکرات را دشوار کرده فقط اختلاف بر سر خواستهها نیست؛ بلکه رقابت بر سر این است که چه کسی باید نخستین عقبنشینی را انجام دهد.

تناقض راهبرد فشار؛ وقتی عقبنشینی به مسئله امنیت تبدیل میشود
با وجود منطق محاسباتی واشنگتن، این راهبرد با یک تناقض جدی روبهرو است. افزایش فشار همیشه به معنای افزایش تمایل طرف مقابل به توافق نیست. گاهی فشار بیش از اندازه میتواند نتیجهای معکوس داشته باشد و عقبنشینی را از یک انتخاب سیاسی به مسئلهای مرتبط با امنیت و بقای راهبردی تبدیل کند.
برای تهران، پذیرش خواستههای آمریکا در شرایطی که فشار نظامی و اقتصادی همچنان ادامه دارد، ممکن است این نگرانی را ایجاد کند که امتیازدهی نه به پایان تقابل، بلکه به افزایش مطالبات طرف مقابل منجر شود. اگر چنین برداشتی در محاسبات تصمیمگیرندگان ایرانی تقویت شود، هزینه عقبنشینی از نگاه آنها میتواند از هزینه ادامه مقاومت بیشتر شود.
این همان نقطهای است که منطق فشار با محدودیت مواجه میشود. آمریکا میتواند هزینههای اقتصادی و نظامی ایران را افزایش دهد، اما نمیتواند بهتنهایی تعیین کند که تهران این هزینهها را چگونه ارزیابی خواهد کرد. به بیان دیگر، قدرت تحمیل هزینه الزاماً به معنای قدرت تعیین رفتار طرف مقابل نیست.
واشنگتن هم از فشار مصون نیست
البته این معادله یکطرفه نیست. آمریکا نیز برای ادامه راهبرد فشار باید هزینههای سیاسی، اقتصادی و امنیتی آن را محاسبه کند. ادامه محاصره دریایی، حضور نظامی گسترده در منطقه، اختلال در بازار انرژی و احتمال بازگشت درگیری، همگی میتوانند هزینههایی برای واشنگتن ایجاد کنند.
افزون بر این، دولت ترامپ با محدودیتهای سیاسی داخلی نیز روبهرو است. جنگ ایران در انتخابات میاندورهای به یکی از موضوعات مهم سیاسی آمریکا تبدیل شد و شکست جمهوریخواهان، بحث درباره هزینههای ادامه درگیری را جدیتر کرد. این شرایط میتواند توان سیاسی دولت آمریکا برای تداوم یک تقابل طولانی را تحت تأثیر قرار دهد.
در چنین وضعیتی، ترامپ با یک انتخاب دشوار مواجه است: ادامه فشار تا زمانی که ایران امتیازهای بیشتری بدهد، یا پذیرش توافقی که ممکن است تمام خواستههای واشنگتن را تأمین نکند.
گزینه نخست خطر فرسایشی شدن تقابل و بازگشت درگیری را به همراه دارد و گزینه دوم ممکن است از سوی منتقدان آمریکایی بهعنوان عقبنشینی در برابر ایران تعبیر شود. بنابراین، همانطور که تهران نمیخواهد در شرایط فشار از اهرمهای خود صرفنظر کند، واشنگتن نیز برای حفظ اعتبار راهبردی خود به دنبال توافقی است که بتواند آن را دستاورد معرفی کند.

مسئله اصلی ایران و آمریکا، محاسبه اشتباه میزان تحمل است
در نهایت، خطرناکترین بخش راهبرد فشار این است که ممکن است هر دو طرف در ارزیابی میزان تحمل طرف مقابل دچار اشتباه شوند.
واشنگتن ممکن است تصور کند فشار اقتصادی و محاصره دریایی در نهایت تهران را به پذیرش شروط مورد نظر آمریکا وادار میکند. در مقابل، ایران نیز ممکن است بر این باور باشد که افزایش هزینههای جنگ برای آمریکا و فشارهای سیاسی داخلی، واشنگتن را زودتر از تهران به تغییر موضع وادار خواهد کرد.
اما اگر هر دو طرف بر اساس چنین محاسباتی به ادامه تقابل اصرار کنند، نتیجه لزوماً پیروزی یکی بر دیگری نخواهد بود. ممکن است تنها چیزی که به دست میآید، طولانیتر شدن وضعیتی باشد که هزینههای آن بهتدریج از محاسبات اولیه هر دو طرف فراتر میرود.
از این منظر، پرسش اصلی درباره آینده روابط تهران و واشنگتن این نیست که کدام طرف فشار بیشتری وارد میکند یا کدام طرف توان بیشتری برای تحمل آن دارد؛ بلکه این است که آیا دو طرف میتوانند پیش از آنکه هزینههای تقابل از منافع احتمالی آن پیشی بگیرد، تعریف مشترکی از یک توافق قابلقبول پیدا کنند؟
آمریکا میخواهد ایران را به نقطهای برساند که گفتن «نه» برایش گرانتر از گفتن «بله» باشد. اما یک واقعیت را نباید نادیده گرفت: کشوری که احساس کند پذیرش شروط طرف مقابل، امنیت و موقعیت آیندهاش را تهدید میکند، ممکن است حتی زیر سنگینترین فشارها نیز از عقبنشینی خودداری کند.
فشار میتواند طرف مقابل را به مذاکره نزدیک کند، اما تضمینی وجود ندارد که او را به توافق مورد نظر فشارآورنده برساند. این همان فاصلهای است که ممکن است راهبرد ترامپ در برابر ایران را به جای یک پیروزی دیپلماتیک، در یک بنبست فرسایشی گرفتار کند.