سیدرضا صدرالحسینی، کارشناس مسائل بینالملل، شامگاه پنجشنبه ۲۸ آبان در گفتوگوی ویژه خبری با موضوع تحولات نظام بینالملل و مناسبات قدرتهای جهانی، با اشاره به شتاب گرفتن تغییرات ساختاری در جهان، انتقال قدرت از غرب به شرق را روندی اجتنابناپذیر توصیف کرد. به گفته او، موضوعاتی همچون انرژی، تجارت، امنیت بینالمللی، هوش مصنوعی و ظرفیتهای فضایی، از مهمترین محورهای رقابت قدرتهای بزرگ در شکلدهی به آینده نظام جهانی هستند.
آمریکا و تلاش برای حفظ جایگاه در نظم در حال تغییر جهان
یکی از مهمترین نشانههای تغییر موازنه قدرت، کاهش توان آمریکا برای پیشبرد یکجانبه اهداف خود در عرصه بینالمللی است. واشنگتن که طی دهههای گذشته از ابزارهای سیاسی، اقتصادی، نظامی و ائتلافهای بینالمللی برای مدیریت تحولات جهانی استفاده میکرد، اکنون با شرایطی مواجه است که در آن، قدرتهای رقیب بهویژه چین و روسیه، امکان بیشتری برای تأثیرگذاری بر تصمیمات بینالمللی پیدا کردهاند.
از نگاه صدرالحسینی، دونالد ترامپ با درک این واقعیت تلاش کرده است از ظرفیت نشست سهجانبه قدرتهای جهانی برای بازسازی تصویر آمریکا و نمایش تداوم نقشآفرینی این کشور استفاده کند. با این حال، تبلیغات سیاسی بهتنهایی نمیتواند شکاف میان ادعای رهبری جهانی و توان واقعی واشنگتن را از میان ببرد.
در واقع، مسئله اصلی آمریکا صرفاً رقابت با چین و روسیه نیست، بلکه دشواری حفظ همزمان قدرت اقتصادی، نفوذ سیاسی و انسجام ائتلافهای سنتی است. تضعیف روابط واشنگتن با کشورهای اروپایی نیز این وضعیت را پیچیدهتر کرده است.
شکاف آمریکا و اروپا؛ بحران در ساختار سنتی قدرت غرب
یکی دیگر از محورهای مهم تحولات جهانی، افزایش اختلافات میان آمریکا و متحدان اروپایی است. اروپا که در دوران نظم دوقطبی و پس از جنگ سرد یکی از مهمترین بازوهای قدرت واشنگتن محسوب میشد، اکنون بیش از گذشته درباره استقلال راهبردی و دفاعی خود سخن میگوید.
صدرالحسینی معتقد است سیاستهای ترامپ عملاً زمینه فاصله گرفتن اروپا از آمریکا را فراهم کرده است. در شرایطی که واشنگتن از کشورهای اروپایی میخواهد سهم بیشتری از هزینههای دفاعی ناتو را تأمین کنند، همزمان با شکلگیری یک ساختار دفاعی مستقل اروپایی نیز مخالفت میکند.
این تناقض، یکی از چالشهای جدی روابط فراآتلانتیکی است. کشورهای اروپایی از یک سو به چتر امنیتی آمریکا وابستگی دارند و از سوی دیگر، نگران آن هستند که منافع و اولویتهای امنیتیشان در تصمیمگیریهای واشنگتن نادیده گرفته شود.
طرح موضوع «ناتوی اروپایی» نیز در همین چارچوب قابل بررسی است. هرچند تحقق یک ساختار دفاعی مستقل با موانع سیاسی، مالی و نظامی متعددی روبهروست، اما نفس مطرح شدن آن نشان میدهد که انسجام سنتی بلوک غرب با چالش مواجه شده است.
چین؛ برنده اصلی رقابت برای شکلدهی به نظم جدید جهانی
در میان قدرتهای حاضر در معادلات جدید، چین از موقعیت متفاوتی برخوردار است. برخلاف روسیه که به دلیل جنگ اوکراین و تحریمهای گسترده با فشارهای اقتصادی و نظامی مواجه شده، پکن توانسته است با تمرکز بر توسعه اقتصادی، گسترش زیرساختهای ارتباطی و انعقاد توافقات راهبردی، دامنه نفوذ خود را افزایش دهد.
به اعتقاد صدرالحسینی، برگزاری نشست قدرتهای جهانی در چین و برخورداری این کشور از روابط راهبردی گسترده با کشورهای مختلف، جایگاه پکن را بهعنوان یکی از مهمترین بازیگران این نشست برجسته کرده است.
قدرت چین تنها به شاخصهای اقتصادی محدود نمیشود. توسعه توانمندیهای نظامی، افزایش ظرفیتهای عملیاتی و گسترش نفوذ در مناطق مختلف جهان، مجموعهای از ابزارهای قدرت را در اختیار این کشور قرار داده است.
در واقع، مزیت راهبردی چین در این است که برخلاف الگوی سنتی قدرتسازی آمریکا، تلاش کرده است نفوذ خود را از مسیر تجارت، سرمایهگذاری، زیرساخت و همکاریهای بلندمدت گسترش دهد. این رویکرد به پکن امکان داده است بدون ورود مستقیم به بسیاری از منازعات نظامی، جایگاه خود را در معادلات بینالمللی تقویت کند.
روسیه و چین؛ همکاری راهبردی در کنار تفاوت اولویتها
اگرچه چین و روسیه در مخالفت با یکجانبهگرایی آمریکا و حمایت از شکلگیری نظم چندقطبی اشتراک نظر دارند، اما شرایط و اولویتهای این دو کشور یکسان نیست.
روسیه همچنان بخش مهمی از ظرفیتهای سیاسی، اقتصادی و نظامی خود را صرف مدیریت جنگ اوکراین و پیامدهای تحریمهای غرب میکند. در مقابل، چین با برخورداری از ثبات اقتصادی بیشتر، فرصت گستردهتری برای تمرکز بر رقابت بلندمدت با آمریکا دارد.
صدرالحسینی با اشاره به مواضع ولادیمیر پوتین در آستانه نشست سهجانبه، تأکید میکند که روسیه با شروط مشخصی وارد این روند شد و موضوع اوکراین یکی از مهمترین محورهای مورد توجه مسکو بود.
به گفته این کارشناس، پوتین طرحی مشخص ارائه کرد و مقرر شد طرفهای آمریکایی و چینی پس از بررسیهای کارشناسی، در مذاکرات بعدی درباره آن گفتوگو کنند.
این مسئله نشان میدهد که حتی در شرایطی که آمریکا تلاش میکند ابتکار عمل دیپلماتیک را در اختیار داشته باشد، روسیه نیز حاضر نیست بدون لحاظ شدن ملاحظات راهبردی خود وارد توافق شود.
چرا نشست قدرتهای جهانی به کاهش تنشها منجر نشد؟
یکی از نکات قابلتوجه در ارزیابی این نشست، نبود نشانههای روشن از دستیابی به توافقهای تعیینکننده بود. به گفته صدرالحسینی، نه بیانیه مشخصی از این نشست منتشر شد و نه تحول ملموسی در پروندههایی مانند جنگ اوکراین و مسائل انرژی به وجود آمد.
این وضعیت نشان میدهد که رقابت قدرتهای بزرگ همچنان بر همکاریهای راهبردی غلبه دارد. در شرایط کنونی، هر یک از بازیگران اصلی تلاش میکنند ضمن حفظ منافع خود، از امتیاز دادن به رقبای راهبردیشان جلوگیری کنند.
از این منظر، نشستهای دیپلماتیک اگرچه میتوانند زمینه گفتوگو و مدیریت اختلافات را فراهم کنند، اما لزوماً به معنای شکلگیری تفاهم پایدار نیستند. بهویژه آنکه اختلافات میان آمریکا، چین و روسیه تنها به چند پرونده منطقهای محدود نمیشود و ریشه در رقابت بر سر ساختار آینده نظام بینالملل دارد.
ایران؛ بازیگری که نمیتوان درباره منافعش بدون حضور خودش تصمیم گرفت
در میان تحولات مربوط به رقابت قدرتهای جهانی، جایگاه ایران نیز از اهمیت ویژهای برخوردار است. اگرچه جمهوری اسلامی ایران در نشست سهجانبه حضور نداشت، اما موضوعاتی همچون برنامه هستهای و موقعیت راهبردی تنگه هرمز از جمله محورهایی هستند که بهطور مستقیم با منافع و امنیت ملی کشور ارتباط دارند.
صدرالحسینی با اشاره به این موضوع تأکید میکند که ایران از دو مؤلفه مهم قدرت ملی برخوردار است: موقعیت ژئوپلیتیکی در تنگه هرمز و توانمندیهای بومی هستهای.
تنگه هرمز بهعنوان یکی از مهمترین گذرگاههای انتقال انرژی جهان، جایگاهی فراتر از یک مسیر جغرافیایی دارد و هرگونه تحول در وضعیت امنیتی آن میتواند پیامدهای گستردهای برای بازارهای جهانی انرژی داشته باشد. از همین رو، این گذرگاه یکی از مهمترین مؤلفههای اثرگذاری ایران در معادلات منطقهای و بینالمللی محسوب میشود.
در کنار آن، مسئله هستهای ایران نیز به دلیل پیوند با حقوق کشور در چارچوب معاهدات بینالمللی و ملاحظات امنیتی، همچنان یکی از موضوعات مهم سیاست خارجی است.
نکته اساسی در این زمینه آن است که هیچ تفاهمی میان قدرتهای بزرگ نمیتواند جایگزین تصمیمگیری مستقل ایران درباره منافع و امنیت ملی خود شود. به اعتقاد صدرالحسینی، حتی اگر میان واشنگتن، مسکو یا پکن درباره مسائل مرتبط با ایران تفاهمی شکل بگیرد، اجرای آن بدون در نظر گرفتن اراده و منافع جمهوری اسلامی ایران با مانع جدی مواجه خواهد شد.
توافقات پشت پرده؛ چرا معادلات ایران تغییر کرده است؟
موضوع توافق احتمالی قدرتهای بزرگ درباره ایران، مسئله تازهای در ادبیات سیاسی و رسانهای نیست. در مقاطع مختلف، گمانهزنیهایی درباره تفاهمهای پشت پرده آمریکا و روسیه یا دیگر قدرتها درباره پروندههای مرتبط با ایران مطرح شده است.
با این حال، تجربه تحولات گذشته نشان داده است که توافق میان قدرتهای بزرگ الزاماً به معنای امکان تحمیل نتایج آن بر کشورهای دیگر نیست.
صدرالحسینی معتقد است جایگاه جمهوری اسلامی ایران در معادلات منطقهای و بینالمللی نسبت به گذشته تغییر کرده و تحولات ناشی از جنگهای اخیر نیز بر این مسئله تأثیر گذاشته است.
از این منظر، قدرت ملی تنها در برخورداری از توان نظامی خلاصه نمیشود، بلکه مجموعهای از ظرفیتهای سیاسی، ژئوپلیتیکی، اقتصادی و بازدارندگی را در بر میگیرد؛ ظرفیتهایی که میتوانند امکان اعمال فشار خارجی را محدود کنند.
رقابت تمدنی؛ فراتر از تقابل اقتصادی و نظامی
یکی دیگر از ابعاد مهم تحولات کنونی، شکلگیری رقابتی است که از سطح مناسبات سیاسی و اقتصادی فراتر رفته و به حوزه اندیشه و تمدن رسیده است.
صدرالحسینی در تحلیل خود از این رقابت، به سه جریان فکری اسلام با محوریت جمهوری اسلامی ایران، کنفوسیوسی با محوریت چین و مسیحیت ارتدوکس با محوریت روسیه اشاره میکند؛ جریانهایی که از نگاه او در برابر الگوی لیبرالدموکراسی غربی قرار گرفتهاند.
این تحلیل بر این فرض استوار است که رقابت قدرتهای جهانی صرفاً بر سر بازارها، منابع انرژی، فناوری و حوزههای نفوذ نیست، بلکه به اختلاف درباره الگوهای حکمرانی، ارزشهای سیاسی و ساختار مطلوب نظم جهانی نیز مربوط میشود.
در چنین شرایطی، چین با تکیه بر الگوی توسعه اقتصادی و نظام سیاسی خود، روسیه با تأکید بر هویت و سنتهای تمدنی و ایران با طرح دیدگاههای سیاسی و فکری مستقل، هر یک به شکلی در برابر الگوی مسلط غربی قرار میگیرند.
البته این سه جریان از نظر مبانی فکری و اهداف سیاسی یکسان نیستند و نمیتوان از تفاوتهای بنیادین آنها چشمپوشی کرد؛ اما در سطح بینالمللی، مخالفت با یکجانبهگرایی و تلاش برای تغییر ساختار قدرت جهانی میتواند زمینههایی برای همپوشانی منافع آنها ایجاد کند.
نظم چندقطبی؛ فرصتها و چالشهای پیش روی ایران
مجموع تحولات مورد اشاره نشان میدهد که جهان در مرحلهای از گذار قرار گرفته است؛ مرحلهای که در آن، قدرتهای سنتی غرب با محدودیتهای بیشتری مواجه شدهاند و بازیگران جدید تلاش میکنند سهم بیشتری از مدیریت مناسبات جهانی به دست آورند.
با این حال، افول نسبی قدرت آمریکا را نباید به معنای پایان نفوذ این کشور یا شکلگیری قطعی یک نظم چندقطبی دانست. واشنگتن همچنان از ظرفیتهای اقتصادی، نظامی، فناورانه و ائتلافی گستردهای برخوردار است و رقابت آن با چین و روسیه میتواند در سالهای آینده به شکلهای مختلف ادامه پیدا کند.
برای جمهوری اسلامی ایران، این وضعیت همزمان واجد فرصتها و تهدیدهای مهمی است. افزایش رقابت میان قدرتهای بزرگ میتواند فضای بیشتری برای توسعه همکاریهای راهبردی و تقویت استقلال سیاسی فراهم کند؛ اما از سوی دیگر، تلاش بازیگران جهانی برای مدیریت پروندههای منطقهای و تأثیرگذاری بر معادلات امنیتی غرب آسیا همچنان ادامه خواهد داشت.
بر همین اساس، بهرهگیری از فرصتهای نظم در حال تغییر مستلزم تقویت مؤلفههای قدرت ملی، حفظ استقلال تصمیمگیری و توسعه روابط متوازن با قدرتهای جهانی است.
در نهایت، آنچه از تحلیل صدرالحسینی برمیآید، این است که رقابت کنونی قدرتهای بزرگ را نباید صرفاً در چارچوب اختلافات آمریکا با چین و روسیه ارزیابی کرد. مسئله اصلی، شکلگیری نظمی تازه است که در آن، انحصار قدرت غرب با چالش مواجه شده و بازیگران جدید برای تعیین قواعد آینده جهان وارد میدان شدهاند؛ روندی که جایگاه راهبردی ایران نیز در آن میتواند نقشی تعیینکننده داشته باشد.