اظهارات دونالد ترامپ درباره درخواست عربستان سعودی، قطر، کویت، امارات و بحرین برای خودداری از حملات نظامی تازه علیه ایران، صرف‌نظر از میزان انطباق این روایت با مواضع رسمی و هماهنگ کشورهای نام‌برده، حامل یک پیام قابل تأمل درباره تحولات راهبردی خلیج فارس است؛ کشورهای عربی منطقه ظاهراً بیش از گذشته نسبت به پیامدهای پیش‌بینی‌ناپذیر یک رویارویی نظامی گسترده حساس شده‌اند.
این تحول را نباید صرفاً به نگرانی چند کشور از گسترش دامنه جنگ تقلیل داد. آنچه در پس این رویکرد قرار دارد، تغییر در محاسبات امنیتی دولت‌هایی است که طی سال‌های گذشته تلاش کرده‌اند میان وابستگی به چتر امنیتی آمریکا، رقابت با ایران و ضرورت حفظ ثبات اقتصادی خود تعادل برقرار کنند.
برای درک این تغییر باید به یک واقعیت توجه کرد؛ خلیج فارس دیگر صرفاً یک جغرافیای نظامی و محل رقابت قدرت‌های منطقه‌ای نیست؛ این منطقه به یکی از مهم‌ترین کانون‌های پیوند اقتصاد جهانی، امنیت انرژی، تجارت بین‌المللی و سرمایه‌گذاری‌های بلندمدت تبدیل شده است. در چنین شرایطی، هرگونه بحران امنیتی گسترده می‌تواند فراتر از مرزهای جغرافیایی خود، اعتبار اقتصادی و سیاسی کشورهای منطقه را نیز تحت تأثیر قرار دهد.
امنیت بدون جنگ؛ اولویت تازه دولت‌های خلیج فارس
بخش مهمی از راهبرد اقتصادی کشورهای عربی حوزه خلیج فارس بر جذب سرمایه خارجی، توسعه گردشگری، گسترش زیرساخت‌های حمل‌ونقل، تبدیل شدن به مراکز مالی و افزایش نقش در تجارت جهانی استوار شده است. تحقق این اهداف به محیطی قابل پیش‌بینی و برخوردار از ثبات نیاز دارد.
در این چارچوب، جنگ گسترده با ایران فقط یک تهدید نظامی نیست؛ بلکه می‌تواند اعتبار الگوی توسعه اقتصادی این کشورها را نیز زیر سؤال ببرد. سرمایه‌گذاری خارجی به محیطی نیاز دارد که در آن، ریسک‌های امنیتی قابل محاسبه باشند. هیچ برنامه بلندمدتی برای توسعه اقتصادی نمی‌تواند بر فرض تداوم بحران در یکی از حساس‌ترین مناطق انرژی جهان بنا شود.
از همین رو، فاصله گرفتن از یک درگیری مستقیم ممکن است برای برخی دولت‌های عربی به یک ضرورت اقتصادی و راهبردی تبدیل شده باشد؛ ضرورتی که حتی در صورت تداوم اختلافات سیاسی با تهران نیز پابرجا خواهد ماند.
با این حال، نباید میان مخالفت با جنگ و پذیرش تغییر در موازنه قدرت منطقه‌ای یکسانی برقرار کرد. ممکن است کشورهای عربی خواهان توقف درگیری باشند، اما همچنان درباره ظرفیت‌های نظامی، نفوذ سیاسی و موقعیت ژئوپلیتیکی ایران نگرانی داشته باشند. در واقع، آن‌ها می‌توانند هم‌زمان با مخالفت با جنگ، خواهان محدود ماندن قدرت مانور منطقه‌ای ایران نیز باشند.
واشنگتن و مسئله واگذاری هزینه امنیت
یکی دیگر از ابعاد مهم این معادله، جایگاه آمریکا در ساختار امنیتی خلیج فارس است. کشورهای عربی طی دهه‌های گذشته برای تأمین امنیت خود به همکاری نظامی و تسلیحاتی با واشنگتن متکی بوده‌اند، اما تحولات اخیر بار دیگر یک پرسش قدیمی را برجسته کرده است؛ آیا حضور نظامی آمریکا الزاماً به معنای کاهش هزینه‌های امنیتی برای متحدان منطقه‌ای این کشور است؟
پاسخ به این پرسش، به‌ویژه در شرایطی که احتمال درگیری میان ایران و آمریکا وجود دارد، پیچیده‌تر می‌شود. پایگاه‌های نظامی آمریکا در منطقه ممکن است بخشی از ظرفیت بازدارندگی واشنگتن باشند، اما در صورت گسترش جنگ، همین حضور می‌تواند جغرافیای کشورهای میزبان را نیز در معرض پیامدهای مستقیم تقابل قرار دهد.
این مسئله دولت‌های عربی را با نوعی دوگانگی مواجه می‌کند. از یک طرف، آن‌ها همچنان به همکاری امنیتی با آمریکا نیاز دارند و از طرف دیگر، نمی‌خواهند سرزمین و زیرساخت‌های اقتصادی‌شان به بخشی از میدان تقابل واشنگتن و تهران تبدیل شود.
بنابراین، درخواست برای جلوگیری از حملات تازه را می‌توان در چارچوب تلاش برای مدیریت این دوگانگی نیز تحلیل کرد؛ تلاش برای حفظ رابطه راهبردی با آمریکا، بدون آنکه هزینه تمام‌عیار سیاست تقابلی واشنگتن در قبال ایران به کشورهای منطقه منتقل شود.
فرصت ایران در شکاف میان منافع امنیتی و سیاسی همسایگان
برای تهران، این وضعیت واجد یک فرصت دیپلماتیک مهم است. اختلاف منافع میان کشورهای عربی و آمریکا در موضوع نحوه مواجهه با ایران، لزوماً به معنای شکل‌گیری اختلاف راهبردی میان آن‌ها نیست؛ اما نشان می‌دهد که نمی‌توان همه بازیگران منطقه‌ای را در یک جبهه واحد و با اولویت‌های کاملاً یکسان تعریف کرد.
کشوری که نگران آسیب دیدن زیرساخت‌های اقتصادی خود است، الزاماً همان محاسباتی را ندارد که یک بازیگر فرامنطقه‌ای با ملاحظات نظامی و ژئوپلیتیکی گسترده دنبال می‌کند. همین تفاوت در محاسبات می‌تواند فضای مانور دیپلماتیک ایران را افزایش دهد.
البته استفاده از این فرصت نیازمند بازتعریف شیوه تعامل با همسایگان است. دیپلماسی منطقه‌ای ایران نباید صرفاً بر اعلام مخالفت با حضور نظامی آمریکا یا تأکید بر اشتراکات جغرافیایی و اقتصادی متمرکز بماند. تهران باید بتواند برای کشورهای پیرامونی خود توضیح دهد که کاهش تنش با ایران، نه یک امتیاز سیاسی به جمهوری اسلامی، بلکه بخشی از الزامات امنیت و توسعه خود آن کشورهاست.
در این مسیر، ایجاد سازوکارهای ارتباطی پایدار برای جلوگیری از سوءمحاسبه نظامی، توافق بر اصول مدیریت بحران، تقویت همکاری‌های اقتصادی و تعریف ترتیبات منطقه‌ای برای امنیت دریایی می‌تواند اهمیت داشته باشد. چنین ابتکارهایی زمانی اثرگذار خواهند بود که از سطح بیانیه‌های سیاسی فراتر بروند و به تعهدات مشخص و قابل ارزیابی تبدیل شوند.
دامی که دیپلماسی ایران باید از آن عبور کند
با وجود این فرصت‌ها، یک خطر مهم نیز وجود دارد؛ تبدیل شدن کاهش تنش به ابزاری برای تثبیت یک وضعیت نامتوازن. اگر کشورهای منطقه صرفاً خواهان توقف جنگ باشند، اما درباره منشأ ناامنی‌ها، قواعد حضور و مداخله قدرت‌های فرامنطقه‌ای و جایگاه امنیتی ایران هیچ گفت‌وگویی شکل نگیرد، نتیجه لزوماً ایجاد ثبات نخواهد بود. در چنین شرایطی، ممکن است فقط صورت مسئله تغییر کند و رقابت امنیتی در قالبی کم‌تنش‌تر ادامه پیدا کند.
از این منظر، شاید یکی از ملاحظات مهم در سیاست منطقه‌ای ایران، تفکیک میان جلوگیری از وقوع جنگ و دستیابی به امنیت پایدار باشد. توقف درگیری‌ها، حتی اگر در قالب تفاهمی موقت و بدون حل‌وفصل اختلافات اساسی حاصل شود، می‌تواند گامی مثبت در کاهش تنش‌ها باشد؛ با این حال، تبدیل این وضعیت به ثباتی ماندگار، مستلزم شکل‌گیری توافقی گسترده‌تر درباره منافع، نگرانی‌ها و مسئولیت‌های متقابل بازیگران منطقه‌ای است.
در چنین چارچوبی، تداوم اختلافات تهران و واشنگتن لزوماً نباید مانعی در مسیر گفت‌وگوهای منطقه‌ای ایران تلقی شود. چه‌بسا بتوان از تمایل مشترک کشورهای همسایه به جلوگیری از گسترش جنگ، زمینه‌ای برای تقویت مناسبات دیپلماتیک و شکل‌گیری سازوکارهای پایدارتر امنیتی فراهم کرد. البته چنین مسیری زمانی می‌تواند به نتیجه‌ای ملموس منجر شود که کاهش تنش‌های مقطعی، نقطه آغاز گفت‌وگو درباره ریشه‌های ناامنی در منطقه باشد، نه صرفاً راهکاری برای به تعویق انداختن بحران‌های بعدی.
مسئله اصلی، جایگاه ایران در نظم آینده خلیج فارس است
آنچه از تحولات اخیر می‌توان دریافت، این است که کشورهای عربی منطقه بیش از گذشته به هزینه‌های یک بحران نظامی فراگیر واقف شده‌اند. اما پرسش تعیین‌کننده این نیست که آن‌ها تا چه اندازه با جنگ تازه مخالف‌اند؛ پرسش اصلی این است که چه نوع نظمی را برای آینده خلیج فارس مطلوب می‌دانند و ایران در آن نظم چه جایگاهی خواهد داشت.
اگر هدف صرفاً حفظ آرامش بدون حل اختلافات ساختاری باشد، منطقه با نوعی ثبات شکننده مواجه خواهد شد؛ وضعیتی که در آن، هر بحران سیاسی یا امنیتی می‌تواند دوباره زمینه‌ساز رویارویی شود. در مقابل، اگر نگرانی‌های امنیتی کشورهای منطقه به بستری برای گفت‌وگوی واقعی درباره معماری امنیتی خلیج فارس تبدیل شود، امکان عبور از چرخه تکرارشونده تنش و درگیری افزایش خواهد یافت.
برای ایران، اهمیت این مقطع در آن است که همسایگانش ممکن است بیش از گذشته به ضرورت فاصله گرفتن از جنگ رسیده باشند، اما هنوز درباره شکل مطلوب نظم منطقه‌ای با تهران هم‌نظر نیستند. هنر دیپلماسی ایران باید تبدیل این تمایل مشترک به جلوگیری از جنگ، به پذیرش یک واقعیت مهم باشد: امنیت خلیج فارس را نمی‌توان با حذف یا نادیده گرفتن منافع یکی از اصلی‌ترین بازیگران آن تأمین کرد.
آینده منطقه نه صرفاً با توقف حملات نظامی، بلکه با تعیین قواعدی روشن برای همزیستی قدرت‌ها، مدیریت اختلافات و جلوگیری از تحمیل اراده بازیگران خارج از منطقه رقم خواهد خورد. این همان میدانی است که ایران باید برای نقش‌آفرینی در آن آماده باشد.
