حسن طهرانی‌مقدم، از چهره‌های شناخته‌شده تاریخ نظامی معاصر ایران، ششم آبان ۱۳۳۸ در محله سرچشمه تهران متولد شد. او در سال‌های پس از انقلاب به سپاه پاسداران پیوست و با آغاز جنگ ایران و عراق، فعالیتش را در حوزه‌های پشتیبانی و سازماندهی نظامی ادامه داد.
نام طهرانی‌مقدم بیش از هر چیز به توسعه توان موشکی ایران ارتباط دارد؛ اما بررسی کارنامه او نشان می‌دهد که فعالیت‌هایش از این حوزه آغاز نشد. تجربه سازماندهی توپخانه، تلاش برای ایجاد ساختارهای تخصصی و توجه به آموزش نیروهای فنی، از جمله مراحل مقدماتی مسیری بود که بعدها به توسعه برنامه موشکی سپاه منتهی شد.
از روزهای نخست جنگ تا سازماندهی توپخانه سپاه
در آغاز جنگ ایران و عراق، نیروهای ایرانی با محدودیت‌هایی در زمینه تجهیزات سنگین و پشتیبانی آتش مواجه بودند. در چنین شرایطی، سازماندهی امکانات موجود و استفاده مؤثرتر از تجهیزات در اختیار، به یکی از ضرورت‌های میدان جنگ تبدیل شد.
طهرانی‌مقدم در این دوره در زمینه ساماندهی آتش پشتیبانی و توپخانه فعالیت کرد. پس از عملیات فتح‌المبین و به‌دست‌آمدن تجهیزات توپخانه‌ای از نیروهای عراقی، مسئولیت سازماندهی بخشی از این ظرفیت‌ها به او واگذار شد.
بر اساس روایت‌های منتشرشده از آن دوره، ایجاد ساختارهای تعمیر و نگهداری و استفاده از تجربه متخصصان، بخشی از اقدامات او برای شکل‌گیری توپخانه سپاه بود. این تجربه اهمیت نیروی انسانی متخصص و ضرورت ایجاد ساختارهای فنی مستقل را بیش از پیش آشکار کرد.
اهمیت این مرحله در کارنامه طهرانی‌مقدم تنها به توسعه یک بخش نظامی محدود نبود؛ بلکه تجربه‌ای سازمانی ایجاد کرد که بعدها در شکل‌گیری فعالیت‌های تخصصی‌تر در حوزه صنایع دفاعی مورد استفاده قرار گرفت.
شکل‌گیری برنامه موشکی؛ پاسخی به محدودیت‌های دوران جنگ
یکی از مهم‌ترین تحولات در مسیر فعالیت طهرانی‌مقدم، ورود او به حوزه موشکی در سال‌های میانی جنگ بود. در آن زمان، حملات موشکی عراق به شهرهای ایران، ضعف کشور در این زمینه و محدودیت دسترسی به تجهیزات نظامی خارجی، ضرورت ایجاد ظرفیت‌های مستقل را به یکی از موضوعات مهم دفاعی تبدیل کرده بود.
در آبان ۱۳۶۲، مأموریت تشکیل یگان موشکی زمین‌به‌زمین سپاه به طهرانی‌مقدم واگذار شد. این مسئولیت نقطه عطفی در فعالیت‌های او بود و مسیر حرفه‌ای‌اش را از سازماندهی توپخانه به سمت ایجاد یک ساختار تخصصی موشکی تغییر داد.
در سال‌های بعد، تلاش برای کاهش وابستگی به منابع خارجی و توسعه دانش فنی داخلی به یکی از محورهای اصلی این برنامه تبدیل شد. در این مسیر، تجربه‌های به‌دست‌آمده در دوران جنگ و همکاری نیروهای نظامی و متخصصان فنی، در شکل‌گیری ظرفیت‌های اولیه صنایع موشکی ایران نقش داشت.
خودکفایی دفاعی؛ مهم‌ترین محور در رویکرد طهرانی‌مقدم
یکی از ویژگی‌های برجسته کارنامه طهرانی‌مقدم، تأکید بر ضرورت توسعه توان فنی در داخل کشور بود. محدودیت‌های ناشی از تحریم و دشواری تأمین تجهیزات نظامی، اهمیت این رویکرد را در سال‌های جنگ و پس از آن افزایش داده بود.
در روایت‌های مربوط به فعالیت‌های او، توسعه نیروی انسانی متخصص، ایجاد مجموعه‌های تحقیقاتی و تلاش برای تبدیل تجربه عملی به دانش فنی، از عوامل اصلی پیشرفت این حوزه معرفی شده‌اند.
این رویکرد را می‌توان در چارچوب سیاست گسترده‌تر ایران برای کاهش وابستگی دفاعی بررسی کرد؛ سیاستی که در دهه‌های بعد نیز ادامه یافت و به یکی از مؤلفه‌های اصلی ساختار صنایع دفاعی کشور تبدیل شد.
البته توسعه یک صنعت دفاعی صرفاً به تلاش یک فرد وابسته نیست. مجموعه‌ای از نیروهای متخصص، مراکز تحقیقاتی، ساختارهای سازمانی و تصمیم‌های کلان در شکل‌گیری آن نقش دارند. از این منظر، اهمیت طهرانی‌مقدم را باید در نقش محوری او در سازماندهی و هدایت بخشی از این روند بررسی کرد.
از تجربه داخلی تا تأثیرات منطقه‌ای
فعالیت‌های طهرانی‌مقدم تنها به داخل ایران محدود نماند. برخی روایت‌های منتشرشده از انتقال تجربه و مشارکت او در شکل‌گیری ظرفیت‌های موشکی حزب‌الله لبنان حکایت دارند.
این موضوع در تحلیل تحولات منطقه اهمیت دارد؛ زیرا در دهه‌های گذشته، توانمندی‌های نظامی بازیگران غیردولتی و ارتباط آن‌ها با تحولات امنیتی خاورمیانه به یکی از موضوعات مهم سیاست منطقه‌ای تبدیل شده است.
با این حال، ارزیابی میزان و جزئیات نقش افراد در شکل‌گیری توانمندی‌های نظامی گروه‌های مختلف، نیازمند تفکیک روایت‌های رسمی، گزارش‌های رسانه‌ای و شواهد مستقل است. آنچه در سطح کلی می‌توان گفت، این است که برنامه موشکی ایران به‌تدریج از یک موضوع مرتبط با نیازهای دوران جنگ فراتر رفت و به یکی از مؤلفه‌های اثرگذار در معادلات امنیتی منطقه تبدیل شد.
پس از جنگ؛ ادامه مسیر در حوزه تحقیق و توسعه
پایان جنگ ایران و عراق به معنای پایان فعالیت‌های مرتبط با توسعه صنایع دفاعی نبود. در سال‌های پس از جنگ، تلاش برای حفظ تجربه‌های فنی، گسترش ظرفیت‌های تحقیقاتی و توسعه ساختارهای تخصصی ادامه یافت.
طهرانی‌مقدم نیز در این دوره در حوزه توسعه و تحقیقات صنعتی دفاعی فعالیت داشت. نام او در روایت‌های رسمی ایران با شکل‌گیری و پیشرفت بخش مهمی از برنامه موشکی کشور در سال‌های پس از جنگ پیوند خورده است.
برنامه موشکی ایران در این دوره به‌تدریج وارد مراحل جدیدی شد و به یکی از موضوعات مهم در محاسبات امنیتی کشورهای منطقه و قدرت‌های فرامنطقه‌ای تبدیل شد. در مقابل، همین برنامه همواره با انتقادها و نگرانی‌هایی درباره آثار آن بر رقابت تسلیحاتی و ثبات منطقه همراه بوده است.
از این رو، میراث طهرانی‌مقدم را می‌توان از دو منظر بررسی کرد: نخست، نقش او در ایجاد ظرفیت‌های فنی و سازمانی در داخل ایران و دوم، تأثیری که توسعه این ظرفیت‌ها بر برداشت دیگر بازیگران از موازنه قدرت در خاورمیانه گذاشته است.
انفجار بیدگنه و پایان زندگی طهرانی‌مقدم
حسن طهرانی‌مقدم ۲۱ آبان ۱۳۹۰ در جریان انفجاری در پادگان مدرس واقع در منطقه بیدگنه ملارد جان خود را از دست داد. این حادثه که شماری از نیروهای دیگر را نیز به کام مرگ کشاند، یکی از رویدادهای مهم نظامی ایران در آن سال بود.
مرگ او در شرایطی رخ داد که فعالیت‌های مرتبط با توسعه صنایع دفاعی ایران همچنان ادامه داشت. پس از این حادثه نیز برنامه‌های تحقیقاتی و صنعتی کشور در حوزه دفاعی متوقف نشد و ساختارهای مربوط به این بخش به فعالیت خود ادامه دادند.
پانزده سال بعد؛ جایگاه طهرانی‌مقدم در معادلات امنیتی امروز
اکنون، پانزده سال پس از مرگ طهرانی‌مقدم، بررسی کارنامه او تنها مرور زندگی یک فرمانده نظامی نیست؛ بلکه فرصتی برای شناخت بخشی از روند شکل‌گیری سیاست خودکفایی دفاعی ایران و تحول جایگاه توان موشکی در راهبرد امنیتی کشور است.
در شرایطی که تنش‌های ایران با آمریکا و اسرائیل همچنان بر معادلات خاورمیانه تأثیر می‌گذارد، توان دفاعی و ظرفیت‌های بومی ایران نیز در تحلیل‌های امنیتی منطقه جایگاه مهمی دارند. برنامه موشکی، در کنار سایر مؤلفه‌های نظامی و سیاسی، بخشی از محاسبات بازدارندگی ایران و نگرانی‌های امنیتی رقبای آن را شکل می‌دهد.
با این حال، ارزیابی میراث طهرانی‌مقدم نباید صرفاً به نام‌گذاری‌ها و روایت‌های مناسبتی محدود شود. اهمیت تاریخی فعالیت او در این است که چگونه تجربه یک جنگ طولانی، محدودیت‌های تأمین تجهیزات و ضرورت ایجاد دانش فنی داخلی، به شکل‌گیری یک مسیر سازمانی و صنعتی در ایران منجر شد.
از این منظر، حسن طهرانی‌مقدم را می‌توان یکی از چهره‌های اثرگذار در تاریخ معاصر صنایع دفاعی ایران دانست؛ چهره‌ای که نامش با گذار از وابستگی گسترده به تجهیزات خارجی به سمت توسعه ظرفیت‌های بومی در حوزه موشکی پیوند خورده است.
