یکی از مهم‌ترین تحولات روزهای اخیر، تغییر موضع علنی دونالد ترامپ درباره ادامه مذاکرات با ایران است. رئیس‌جمهور آمریکا روز پنجشنبه ۲۱ آبان اعلام کرد که واشنگتن به توافق با تهران نیازی ندارد و از جی‌دی ونس، معاون خود، خواست تمرکز فعالیت‌هایش را از پرونده ایران به موضوعات داخلی آمریکا منتقل کند.
این اظهارات در شرایطی مطرح شد که ونس طی روزهای گذشته تلاش‌هایی را برای بررسی امکان ازسرگیری مذاکرات با مقام‌های ایرانی دنبال می‌کرد. محورهای مطرح‌شده در این رایزنی‌ها، پایان دادن به درگیری‌ها، بازگشایی تنگه هرمز و تعیین محدودیت‌هایی درباره برنامه هسته‌ای ایران عنوان شده بود.
ترامپ در عین حال پیش‌تر گفته بود که عملیات نظامی علیه ایران از نظر نظامی عملاً به پایان رسیده است؛ با این حال، او همچنان احتمال ازسرگیری حملات در صورت شکست روندهای موجود را منتفی ندانسته است. بنابراین، مواضع اخیر کاخ سفید را نمی‌توان به‌معنای اعلام رسمی پایان اختلافات یا کنار گذاشتن کامل گزینه نظامی دانست.
تهران: مذاکره‌ای در جریان نیست
در سوی دیگر، مقام‌های ایرانی نیز از وجود مذاکرات مستقیم و فعال با آمریکا خبر نداده‌اند. محسن رضایی، مقام ارشد امنیتی ایران، دهم نوامبر اعلام کرد که در حال حاضر مذاکره‌ای میان تهران و واشنگتن در جریان نیست.
رضایی همچنین تأکید کرد که ایران پیش‌تر هفت شرط خود را برای ادامه مسیر توافق اعلام کرده و از آمریکا خواسته است پاسخی روشن و صریح به این مطالبات ارائه کند. به گفته او، تهران هنوز چنین پاسخی دریافت نکرده است.
در روزهای گذشته، گزارش‌هایی درباره ارسال پیشنهاد هسته‌ای و سیاسی ایران به آمریکا از طریق قطر منتشر شد. بر اساس گزارش منتشرشده از سوی رویترز، یک مقام ارشد ایرانی گفته بود که تهران پیشنهاد خود را از مسیر میانجی قطری به واشنگتن منتقل کرده است؛ با این حال، بررسی این پیشنهاد به تحقق شروط ایران وابسته عنوان شده بود.
در میان مطالبات اعلام‌شده ایران، موضوعاتی مانند رفع تحریم‌ها، آزادسازی دارایی‌های مسدودشده و دریافت غرامت جنگی مطرح شده است. در مقابل، واشنگتن بر ضرورت پرداختن به مسائل هسته‌ای ایران در هرگونه توافق تأکید دارد. همین تفاوت در اولویت‌ها، یکی از موانع اصلی پیشرفت مذاکرات به شمار می‌رود.
قطر همچنان در نقش میانجی؛ اما مسیر توافق روشن نیست
قطر در هفته‌های اخیر تلاش کرده است کانال ارتباطی میان تهران و واشنگتن را حفظ کند. دیدار دونالد ترامپ با نخست‌وزیر قطر در کاخ سفید نیز در همین چارچوب مورد توجه قرار گرفت.
با وجود این رایزنی‌ها، هنوز نشانه‌ای از دستیابی دو طرف به توافقی نهایی منتشر نشده است. از یک سو، ایران بر اجرای شروط خود پیش از ورود به مرحله بعدی مذاکرات تأکید دارد و از سوی دیگر، مقام‌های آمریکایی مواضعی متفاوت درباره میزان آمادگی واشنگتن برای پذیرش پیشنهادهای تهران مطرح کرده‌اند.
در همین حال، محمدباقر قالیباف، رئیس مجلس و مذاکره‌کننده ارشد ایران، مدعی شده است که آمریکا از طریق ولادیمیر پوتین، رئیس‌جمهور روسیه، خواستار تسهیل گفت‌وگوی مستقیم با تهران شده است. کاخ سفید در واکنش به این ادعا، آن را به‌طور مستقیم تأیید نکرده است.
این موضوع نشان می‌دهد که علاوه بر نقش قطر، تحرکات دیپلماتیک روسیه نیز در روایت مقام‌های ایرانی از روند احتمالی گفت‌وگوها مطرح شده؛ هرچند جزئیات و میزان پیشرفت چنین ابتکاری هنوز روشن نیست.
تنگه هرمز؛ نقطه حساس اختلافات تهران و واشنگتن
تنگه هرمز همچنان یکی از مهم‌ترین محورهای اختلاف دو کشور است؛ گذرگاهی راهبردی که هرگونه اختلال در فعالیت آن می‌تواند بر انتقال انرژی و بازارهای جهانی تأثیر بگذارد.
در حالی که گزارش‌ها از نزدیک شدن حجم انتقال نفت از این مسیر به سطح پیش از جنگ حکایت دارد، نگرانی‌های امنیتی درباره عبور کشتی‌ها همچنان برطرف نشده است. گزارش‌هایی از برخورد پرتابه‌ها به چند نفتکش در روزهای اخیر منتشر شده و برخی کشتی‌ها نیز برای عبور از این مسیر به همراهی نیروهای دریایی آمریکا متکی هستند.
واشنگتن بر ادامه فشار اقتصادی و حفظ محاصره دریایی تأکید دارد؛ در مقابل، تهران بازگشایی کامل مسیر و ترتیبات مربوط به آن را به پذیرش شروط خود گره زده است. به همین دلیل، تنگه هرمز صرفاً یک موضوع دریایی نیست و به یکی از اهرم‌های اصلی چانه‌زنی سیاسی و اقتصادی دو طرف تبدیل شده است.
تنش امنیتی تازه در بحرین؛ روایت متفاوت ایران و آمریکا
در تازه‌ترین تحول امنیتی، ارتش آمریکا روز جمعه ۲۲ آبان اعلام کرد که دو پهپاد منتسب به ایران را که به سمت بحرین در حرکت بودند، رهگیری کرده است. مقام‌های آمریکایی همچنین ادعای سپاه پاسداران درباره انهدام رادار هشدار زودهنگام آمریکا در این جزیره را رد کردند و گفتند خسارتی به تجهیزات مورد اشاره وارد نشده است.
این در حالی است که روایت منتشرشده از سوی سپاه درباره هدف قرار گرفتن رادار آمریکایی با روایت واشنگتن تفاوت دارد. بنابراین، جزئیات این حادثه و میزان خسارت احتمالی همچنان محل اختلاف دو طرف است.
وقوع چنین رخدادهایی در شرایطی که مسیر دیپلماسی با موانع جدی روبه‌رو شده، اهمیت تحولات امنیتی منطقه را افزایش می‌دهد؛ به‌ویژه آنکه هر حادثه تازه می‌تواند بر محاسبات سیاسی و امنیتی تهران و واشنگتن اثر بگذارد.
آینده روابط ایران و آمریکا به چه عواملی بستگی دارد؟
مجموع تحولات روزهای اخیر نشان می‌دهد که روابط ایران و آمریکا همچنان میان دو مسیر فشار و مذاکره قرار دارد. واشنگتن از یک طرف بر ادامه فشار اقتصادی و حفظ محدودیت‌های دریایی تأکید می‌کند و از طرف دیگر، اظهارات مقام‌های آمریکایی درباره احتمال دستیابی به راه‌حل دیپلماتیک به‌طور کامل کنار گذاشته نشده است.
در تهران نیز مقام‌ها بر آمادگی برای پاسخ به اقدامات احتمالی آمریکا تأکید دارند، اما هم‌زمان شروط مشخصی را برای ازسرگیری مذاکرات مطرح می‌کنند.
در این میان، سه موضوع بیش از سایر پرونده‌ها در تعیین مسیر آینده نقش دارند: پاسخ آمریکا به مطالبات هفت‌گانه ایران، تعیین تکلیف تنگه هرمز و رسیدن به چارچوبی برای اختلافات هسته‌ای.
تا زمان انتشار این گزارش، توافق تازه‌ای میان دو کشور اعلام نشده و مقام‌های ایرانی نیز از نبود مذاکرات جاری خبر داده‌اند. از این رو، نمی‌توان از بازگشت قطعی دو طرف به میز مذاکره یا آغاز دوباره درگیری‌ها سخن گفت. آنچه روشن است، ادامه اختلافات و نامشخص بودن مسیر خروج از بحران است؛ وضعیتی که تحولات روزهای آینده و تصمیم‌های واشنگتن و تهران می‌تواند آن را تغییر دهد.
