برای آشنایی بیشتر با اهمیت شوراها در جمهوری اسلامی ایران و روند برگزاری انتخابات شوراهای اسلامی شهر روستا، اولین دوره از انتخابات شوراهای شهر و روستا را بررسی می‌کنیم. اولین دوره انتخابات شوراها، اتفاقی بسیار مهم و شاید مهمترین اتفاق انتخاباتی و یکی از مهمترین رویدادها برای جمهوریت نظام جمهوری اسلامی ایران بود و گویی بعد از جنگ و سازندگی، جمهوریت نظام نیازمند این شوک مثبت بود.
در قسمت اول از گزارش روایی شوراها به اختصار تاریخچه و فلسفه ایجاد نهاد شوراها را بررسی کردیم، اما خالی از لطف نیست اگر اشاره ای کوتاه به نقش مرحوم آیت الله سید محمود طالقانی در گنجاندن اصل شوراهای شهر و روستا در مذاکرات قانون اساسی سال 58 و مذاکرات بررسی نهایی قانون اساسی جمهوری اسلامی ایران کرده باشیم.
اصل شوراها در قانون اساسی جمهوری اسلامی ایران با نام آیت‌الله سیدمحمود طالقانی گره خورده است. شورا از دیدگاه طالقانی نهادی برای تامین خواست همه اقشار، اقوام، گروه‌ها و مشارکت آنها در اداره و تصمیم‌گیری‌های کشور است. به عقیده وی با حضور مردم در شوراها (از روستا تا استان) و اداره آنها به وسیله مردم اهداف حکومت تضمین میشود. شوراها تحقق‌بخش و تضمین کننده آزادی هستند و حضور مردم را به مثابه صاحبان حکومت نهادینه می‌کنند.
آیت‌الله طالقانی در مذاکرات قانون اساسی: «صد‌ها بار گفتم که مساله شورا از اساسی‌‌ترین مسائل اسلامی است. خداوند حتی به پیغمبرش با آن عظمت می‌‌گوید با این مردم مشورت کن، به این‌ها شخصیت بده، بدانند که مسوولیت دارند، متکی به شخص رهبر نباشند. این اصل اسلامی است. یعنی همه مردم از خانه و زندگی و واحد‌ها باید در کارشان با هم مشورت کنند. علی (علیه‌السلام) می‌‌فرمود: «مَنِ اسْتَبَدَّ بِرَأیهِ هَلَک» «هر کس استبداد کند در کارهای خودش هلاک میشود.»، «من شاور الرّجال شارکهم فی عقولهم»، وقتی من یک دید دارم، با یک نفر شما، با دو نفر، با ۱۰ نفر، وقتی مشورت می‌‌کنم ۱۰ دید پیدا می‌‌کنم، ۱۰ عقل به عقل خودم ضمیمه می‌‌کنم. چرا نمی‌‌شود؟ نمی‌‌دانم. امام دستور میدهد، ما هم فریاد می‌‌کشیم، دولت هم تصویب میکند ولی عملی نمی‌‌شود. گروه‌هایی، افرادی دست‌اندرکار شاید این‌طور تشخیص بدهند اگر شورا باشد دیگر ما چکاره هستیم؟»
به هر روی شرایط خاص انقلاب، شورش ها و اغتشاش‌های سالهای 58 تا 67 و جنگ تحمیلی عملا باعث شدند اصول مربوط به انتخابات شوراها بخصوص اصل هفتم تا سال 77 اجرایی نشوند و به عنوان اصول معطل مانده قانون اساسی از آنها نام برده شود.
با روی کار آمدن دولت هفتم به ریاست سیدمحمد خاتمی، روند آماده‌سازی برای برگزاری انتخابات شوراها سرعت گرفت. سرانجام نخستین دوره انتخابات سراسری شوراهای اسلامی شهر و روستا برگزار شد.
انتخابات اولین دوره شوراهای اسلامی شهر و روستا در ایران، در روز هفتم اسفندماه ۱۳۷۷ برگزار شد. در این انتخابات مردم حدود 200 هزارنفر از اعضای اصلی و علی‌البدل شوراها را در سراسر کشور، در بیش از 40 هزار حوزه انتخاباتی برگزیدند. ۲۴ میلیون‌نفر در انتخابات دوره اول شوراها یعنی حدود 64 درصد از مردم ایران در انتخابات شرکت کردند.
بدین‌ترتیب شوراهای اسلامی از ۹ اردیبهشت‌ماه سال ۱۳۷۸، کار خود را آغاز کردند.در ۹ اردیبهشت ۱۳۷۸، شوراهای منتخب فعالیت رسمی خود را آغاز کردند. آغاز به کار شوراها با پیام ویژه مقام معظم رهبری همراه شد و این تاریخ به‌عنوان نقطه شروع فعالیت رسمی و سراسری شوراهای اسلامی شهر و روستا در جمهوری اسلامی ایران شناخته شد.
بنابراین، اگرچه مبنای حقوقی شوراها به سال ۱۳۵۸ بازمی‌گردد، آغاز فعالیت سراسری آنها در شکل امروزی را باید در سال ۱۳۷۸ جست‌وجو کرد.
اولین تجربه مدیریت شهرها و روستاها
تشکیل نخستین دوره شوراهای اسلامی شهر و روستا، تجربه تازه‌ای در اداره امور محلی ایران بود. برای نخستین بار، انتخابات سراسری در چارچوب قانون سال ۱۳۷۵ برگزار شد تا مردم در شهرها و روستاهای خود نمایندگانی را برای پیگیری مسائل محلی انتخاب کنند.
در شهرها، انتخاب شهردار یکی از مهمترین اختیارات شوراها بود. در روستاها نیز شوراها در پیگیری امور عمرانی، خدماتی و توسعه‌ای و انتخاب دهیار در چارچوب مقررات قانونی نقش پیدا کردند. اما اوج و نمود و تابلوی شوراها در کلانشهرها بود و شورای اول شهر تهران به تنهایی مبحث مفصل مستقلی می‌طلبد. عموما شورای شهر و شهرداری و نظام مدیریت شهری تهران هم به مثابه تشکیلات یک کشور بزرگ، پر حاشیه، پر مهره، پر هزینه و بسیار سیاسی جناحی است که قابل مقایسه با هیچ یک از شهر ها و استان های کشور نیست. شورای شهر تهران به طور کلی، شورای اول شهر تهران به صورت خاص، شهرداران منبعث و منتخب شورای شهر تهران در همه دوره‌ها، هر یک بحثی جدا و مستقل می‌طلبد اما در این نوشتار همین‌قدر اشاره شود که مجموعه مدیریت شهری تهران، موثر بر و متاثر از مسائل کلان کشور، از مباحث اقتصادی، اجتماعی و فرهنگی گرفته تا نهادهای مهمی چون ریاست جمهوری و مجلس شورای اسلامی است و در جای خود به آن خواهیم پرداخت.
اما در مورد ذوق و رغبت کاراکترهای سیاسی سطح یک کشور به نامزد شدن در دوره اول انتخابات شوراهای شهر و روستا بخصوص در تهران هر قدر بگوییم کم گفتیم.این انتخابات یکی از پر مهره‌ترین و داغ ترین و رقابتی ترین انتخابات شوراها از آن زمان تا به امروز بود. اگر به فهرست دوم خردادی‌ها رجوع مجدد کنیم متوجه مهره‌ها و نامزدهای موجود در آن ائتلاف خواهیم شد. این انتخابات به حدی برای دوم خردادی‌ها – که بعدتر عنوان اصلاح‌طلب گرفتند یا به آنها عنوان اصلاح‌طلب داده شد- مهم بود که عبدالله نوری از وزارت کشور استعفا داد و نفر اول لیست دوم خردادی‌های تهران در انتخابات شورای شهر شد.
یا در مورد هزینه‌های نجومی برخی نامزدها در این انتخابات گفته می‌شد که سید محمد غرضی وزیر پست و تلگراف سابق و از استاندار اول انقلاب، بیش از یک میلیارد تومان سال 77 هزینه کرده است. همان زمان فهرست دوم خردادی‌ها که اتفاقا کاملا پیروز آن انتخابات شدند، ادعا کردند که هزینه انتخاباتی آنها نصف هزینه مهندس غرضی بوده است. غرضی اخبار مربوط به هزینه ستادش را نه تایید کرد نه تکذیب، اما کلا این اولین دوره انتخابات شوراهای شهر و روستا از نظر کیفیت و کمیت حضور انتخاب شوندگان، جنس مشارکت مردم و از نظر سرنوشت شورای های شهر و حواشی مترتب بر آنها انتخاباتی بی نظیر و بی‌تکرار بود. انتخابات شوراهای شهر و روستا در دوره اول از نظررفتارها و غوغاهای پیرامون آن، به نمونه جالب و تجربه‌ای ناب برای آینده انتخابات در کشور تبدیل شد، به گونه‌ای که در دوره‌های بعد این تاثیرگذاری اثبات شد.
تجربه دوره اول انتخابات شوراها فقط مثبت و شیرین نبود، بلکه تلخی‌ها و تجربه‌های بدی نیز داشت. یکی از تجربیات تلخ برای اصلاح‌طلبان، دعواهای و بحث های بی پایان در صحن شورای شهر تهران بود که نهایتا به انحلال آن شورا توسط موسوی لاری وزیر کشور دولت هفتم، منتهی شد.
از همان دوره نخست، مسئله حدود اختیارات شوراها، ارتباط آنها با شهرداری‌ها و دستگاه‌های دولتی و نحوه نظارت بر عملکرد اعضا، از موضوعات مهم در ارزیابی این نهادها به شمار می‌رفت. اما با وجود تمام مباحث پیرامون موضوع شوراها، این نهاد قانونی و مردمی مزایایی هم داشته و ذاتا و اصولا جنبه‌های مثبت آن بسیار بیشتر از اشکالات و کاستی های قانونی یا اجرایی آن است.
انتخابات شوراهای شهر و روستا در ایران دستاوردهای متعددی داشته که در ادامه به برخی از مهمترین آنها اشاره می‌کنیم.
تقویت مشارکت مردمی در تصمیم‌گیری‌های محلی
یکی از مهمترین مزایای برگزاری انتخابات شوراها، ایجاد فرصت مشارکت مستقیم مردم در اداره امور شهر و روستا است. این مشارکت باعث افزایش حس تعلق و مسئولیت‌پذیری مردم نسبت به محل زندگی خود میشود. افراد منتخب در شوراها نمایندگان واقعی مردم منطقه خود بوده و بهتر می‌توانند نیازها و مشکلات محلی را شناسایی و پیگیری کنند. در نتیجه تصمیمات گرفته شده در سطح محلی نزدیک‌تر به واقعیت‌های منطقه است.
دموکراسی، شفافیت و مدیریت شهری و روستایی
شوراها با حضور نمایندگان مردم زمینه‌ای برای تبادل نظر، بحث و نقد عملکرد مدیران محلی فراهم می‌کنند. این موضوع باعث افزایش شفافیت و پاسخگویی در مدیریت شهری شده و از تمرکز قدرت جلوگیری میکند. وجود شوراها به عنوان نهادی مستقل، امکان نظارت بر عملکرد شهرداری و دهیاری را فراهم میکند و فساد و سوءمدیریت را کاهش میدهد.
سرعت در انتقال مطالبات و توجه به نیازهای محلی و تمهیدات قانونی یا نظارتی در جهت رفع یا بهبود خواسته‌های موکلان
شوراهای شهر و روستا با آشنایی مستقیم با مشکلات محلی، می‌توانند برنامه‌ها و پروژه‌های مناسب‌تری برای توسعه منطقه تدوین کنند. این امر به بهبود کیفیت زندگی مردم کمک میکند. برای مثال، در بسیاری از روستاها، شوراها نقش مهمی در تامین آب، برق، راه‌های روستایی و خدمات بهداشتی دارند و با پیگیری‌های مستمر مشکلات را حل می‌کنند. بخصوص بعد از اجرایی شدن و اضافه شدن انتخابات شورای محلات به عنوان بازوی محلی و چابک شوراهای شهر، دسترسی شهروندان به نظام مدیریت شهری به شمول اعضای شورای شهر، شهردار و مدیران شهری آسان‌تر و عملی‌تر شد.
توانمندسازی مردم و توسعه فرهنگی
فعالیت در شوراها به مردم امکان میدهد مهارت‌های اجتماعی، مدیریتی و سیاسی خود را تقویت کنند. این تجربه می‌تواند به توسعه فرهنگی و ارتقای سطح آگاهی عمومی کمک کند.
