نشست شورای حکام آژانس بینالمللی انرژی اتمی از ۱۶ تا ۲۰ نوامبر در شرایطی برگزار میشود که پرونده هستهای ایران بار دیگر در معرض تحولات سیاسی و دیپلماتیک تازه قرار گرفته است. انتشار بخشهایی از گزارش محرمانه رافائل گروسی، مدیرکل آژانس، از طریق خبرگزاری رویترز، پیش از انتشار رسمی آن، به یکی از محورهای اصلی انتقاد تهران تبدیل شده و این پرسش را پیش روی اعضای آژانس قرار داده است که اطلاعات محرمانه این نهاد چگونه به رسانههای غربی راه پیدا میکند؟
این اتفاق، بهویژه با توجه به سابقه انتشار اطلاعات مربوط به پرونده هستهای ایران، صرفاً یک مسئله اداری یا رسانهای نیست؛ بلکه میتواند نشانهای از ضعف سازوکارهای حفاظتی آژانس و آسیبپذیری آن در برابر ملاحظات سیاسی باشد. نهادی که مسئولیت نظارت بر فعالیتهای هستهای کشورهای عضو را بر عهده دارد، برای حفظ اعتبار خود بیش از هر چیز به محرمانگی اطلاعات، استقلال حرفهای و اعتماد اعضا نیازمند است.
از این منظر، مسئله اصلی نشست پیشرو تنها محتوای گزارش مدیرکل نیست؛ بلکه این است که آیا آژانس همچنان میتواند نقش یک نهاد تخصصی و بیطرف را ایفا کند یا پرونده هستهای ایران بار دیگر به بستری برای پیشبرد اهداف سیاسی قدرتهای غربی تبدیل خواهد شد؟
نشت اطلاعات محرمانه؛ زنگ خطر برای اعتبار آژانس
انتشار بخشهایی از گزارش محرمانه آژانس پیش از ارائه رسمی به اعضای شورای حکام، بار دیگر مسئله حفاظت از اطلاعات در این نهاد بینالمللی را به صدر توجهات بازگردانده است. گزارشهایی که باید در چارچوب ضوابط حرفهای و محرمانگی در اختیار اعضای ذیربط قرار بگیرند، نباید به ابزاری برای فضاسازی رسانهای و جهتدهی به افکار عمومی پیش از آغاز مذاکرات تبدیل شوند.
از نگاه تهران، تکرار این روند نشاندهنده مشکلی عمیقتر در ساختار مدیریتی آژانس است؛ مشکلی که به استقلال این نهاد و نحوه مواجهه آن با پرونده هستهای ایران مربوط میشود.
اسماعیل بقائی، سخنگوی وزارت امور خارجه، در همین زمینه با انتقاد از عملکرد آژانس تأکید کرده است که این نهاد با یک مشکل ساختاری مواجه است؛ بهگونهای که گزارشهای آن پیش از انتشار رسمی سر از رسانههای غربی درمیآورند.
او همچنین معتقد است تأثیرپذیری برخی مدیران آژانس از رویکردهای آمریکا و کشورهای اروپایی، موجب تداوم گزارشدهی یکسویه درباره برنامه هستهای ایران شده است؛ روندی که به اعتبار این نهاد بهعنوان مرجع تخصصی بینالمللی آسیب میزند.
در چنین شرایطی، پرسش مهم این است که چگونه میتوان از کشورها انتظار همکاری کامل با یک نهاد نظارتی داشت، در حالی که درباره حفاظت از اطلاعات محرمانه و استقلال تصمیمگیری آن تردیدهای جدی وجود دارد؟
آژانس میان مأموریت فنی و فشارهای سیاسی
یکی از چالشهای اصلی پرونده هستهای ایران، فاصله گرفتن اختلافات فنی از چارچوب تخصصی و تبدیل شدن آن به موضوعی سیاسی است. در واقع، اختلاف تهران و آژانس دیگر صرفاً به نحوه تفسیر برخی دادههای فنی یا سطح همکاریهای نظارتی محدود نمیشود؛ بلکه به مسئلهای بنیادینتر درباره ماهیت و کارکرد این نهاد بینالمللی رسیده است.
آژانس بینالمللی انرژی اتمی برای انجام مأموریت خود باید از استقلال حرفهای برخوردار باشد و ارزیابیهایش بر مبنای مستندات فنی و قواعد حقوقی صورت بگیرد. هرگونه برداشت از تأثیرگذاری قدرتهای بزرگ بر گزارشها و تصمیمات این نهاد، میتواند اعتماد کشورهای عضو به سازوکارهای نظارتی آن را تضعیف کند.
از همین رو، اگر گزارشهای آژانس بهجای انعکاس متوازن واقعیتهای فنی، در خدمت مواضع سیاسی برخی دولتها قرار بگیرد، نتیجه آن نه افزایش شفافیت، بلکه تشدید بیاعتمادی و پیچیدهتر شدن مسیر دیپلماسی خواهد بود.
حمله به تأسیسات هستهای؛ متغیری که در گزارشها نباید حذف شود
یکی از مهمترین موضوعات مطرحشده در گزارش اخیر گروسی، شرایط بیسابقه ایجادشده در پی حملات نظامی به تأسیسات هستهای ایران و اختلال در فعالیتهای نظارتی آژانس است.
این موضوع از آن جهت اهمیت دارد که وضعیت فعلی همکاریهای ایران و آژانس را نمیتوان بدون در نظر گرفتن تحولات امنیتی و نظامی اخیر تحلیل کرد. حملات آمریکا و رژیم صهیونیستی به تأسیسات هستهای ایران در شرایطی صورت گرفت که مسیر دیپلماسی و مذاکرات همچنان مطرح بود؛ اتفاقی که از نگاه تهران، نهتنها امنیت تأسیسات هستهای کشور، بلکه مبانی همکاریهای نظارتی را نیز تحت تأثیر قرار داده است.
اسماعیل بقائی با اشاره به این بخش از گزارش مدیرکل آژانس تصریح کرده است که این نهاد ناچار شده به واقعیتی اذعان کند که پیشتر مورد توجه قرار نمیداد؛ حملات علیه تأسیسات هستهای ایران شرایطی بیسابقه ایجاد کرده و فعالیتهای آژانس در ایران را متوقف ساخته است.
نکته محوری موضع ایران در این زمینه آن است که نمیتوان از یکسو به پیامدهای حملات نظامی علیه تأسیسات هستهای اذعان کرد و از سوی دیگر، بدون پرداختن به مسئولیت عاملان این حملات، صرفاً از تهران انتظار بازگشت به شرایط پیشین و اجرای مطالبات نظارتی داشت.
در حقیقت، حمله به تأسیسات هستهای تحت پادمان، یک متغیر تعیینکننده در معادلات همکاریهای آینده است. انتظار برای تداوم همکاریها با همان سازوکارهای گذشته، بدون توجه به تغییر شرایط امنیتی، نمیتواند مبنای واقعبینانهای برای حل اختلافات باشد.
قطعنامه جدید؛ تکرار فشار یا راهحل دیپلماتیک؟
در آستانه نشست شورای حکام، احتمال طرح قطعنامه جدید علیه ایران از سوی کشورهای غربی نیز به یکی از نگرانیهای اصلی تهران تبدیل شده است.
تجربه نشستهای پیشین نشان داده که تصویب قطعنامههای انتقادی، لزوماً به حل اختلافات فنی منجر نمیشود. در بسیاری از موارد، چنین اقداماتی به افزایش تنش سیاسی، پیچیدهتر شدن فضای مذاکرات و محدود شدن امکان تفاهم میان ایران و آژانس انجامیده است.
بقائی نیز با اشاره به تجربه قطعنامههای قبلی تأکید کرده است که فضاسازی علیه برنامه هستهای ایران دستاورد مورد انتظار کشورهای غربی را به همراه نداشته و حتی درباره برخی اقدامات بعدی، از جمله ارجاع موضوع به شورای امنیت، میان اعضای این شورا اختلافنظر وجود داشته است.
این مسئله نشان میدهد که راهبرد فشار حداکثری، حتی اگر در مقاطع مختلف با اجماع نسبی برخی کشورهای غربی همراه شود، الزاماً به معنای شکلگیری توافق بینالمللی درباره مسیر آینده پرونده هستهای ایران نیست.
در چنین فضایی، صدور قطعنامه جدید میتواند بهجای باز کردن مسیر همکاری، اختلافات موجود را وارد مرحله پیچیدهتری کند؛ بهخصوص آنکه شرایط میدانی و امنیتی پس از حملات به تأسیسات هستهای ایران با گذشته تفاوت اساسی پیدا کرده است.
پیام تهران درباره NPT؛ پایبندی همراه با بازنگری در معادلات
اظهارات سخنگوی وزارت امور خارجه درباره معاهده منع گسترش سلاحهای هستهای (NPT) نیز بخش مهمی از پیام دیپلماتیک ایران در آستانه نشست شورای حکام را تشکیل میدهد.
تهران تأکید کرده است تا زمانی که عضو این معاهده باشد، به تعهدات خود پایبند خواهد بود و هرگونه تصمیم درباره آینده عضویت در آن باید از مسیرهای قانونی و نهادهای ذیربط اتخاذ شود.
این موضع را میتوان حامل دو پیام همزمان دانست؛ نخست، تأکید بر پایبندی به چارچوبهای حقوقی بینالمللی و دوم، هشدار درباره اینکه تداوم شرایط فعلی و نادیده گرفتن ملاحظات امنیتی و حقوقی ایران، نمیتواند بدون پیامد بر آینده همکاریها باقی بماند.
در واقع، تهران تلاش دارد این پیام را منتقل کند که همکاریهای نظارتی و تعهدات بینالمللی را نمیتوان از حق برخورداری از امنیت، احترام به حاکمیت ملی و مسئولیتپذیری نهادهای بینالمللی جدا کرد.
نشست وین؛ آزمون جدی اعتماد میان تهران و آژانس
نشست ۱۶ تا ۲۰ نوامبر شورای حکام را باید فراتر از یک اجلاس معمولی برای بررسی گزارشهای هستهای ایران ارزیابی کرد. این نشست در شرایطی برگزار میشود که اعتماد میان تهران و آژانس بهشدت آسیب دیده و هرگونه تصمیم سیاسی جدید میتواند بر آینده همکاریهای دو طرف تأثیر مستقیم بگذارد.
در این میان، مسئولیت مدیرکل آژانس و اعضای شورای حکام تنها به ارائه گزارش و بررسی میزان همکاری ایران محدود نمیشود. آنها باید درباره پیامدهای حملات نظامی به تأسیسات هستهای، نحوه حفاظت از اطلاعات محرمانه و ضرورت حفظ استقلال حرفهای آژانس نیز پاسخگو باشند.
اگر رویکرد غالب در نشست پیشرو همچنان بر افزایش فشار سیاسی علیه ایران استوار باشد و واقعیتهای امنیتی جدید در محاسبات آژانس جایگاهی نداشته باشد، نمیتوان انتظار داشت که روابط تهران و این نهاد بینالمللی بهسرعت به مسیر عادی بازگردد.
در مقابل، اتخاذ رویکردی متوازن، پرهیز از سیاسیکاری، صیانت از اطلاعات محرمانه و توجه به پیامدهای تعرض نظامی به تأسیسات هستهای تحت پادمان میتواند زمینهای برای کاهش تنشها و بازسازی تدریجی اعتماد فراهم کند.
در نهایت، مسئله اصلی نشست پیشروی شورای حکام فقط پرونده هستهای ایران نیست؛ بلکه اعتبار خود آژانس نیز در معرض آزمون قرار دارد. نهادی که از کشورها انتظار شفافیت و همکاری دارد، باید در عمل نیز استقلال، بیطرفی و مسئولیتپذیری خود را اثبات کند. اگر آژانس در برابر حمله به تأسیسات هستهای تحت پادمان موضعی متناسب نداشته باشد، اما در مقابل صرفاً بر مطالبهگری از ایران تمرکز کند، بیش از آنکه به حل اختلافات کمک کرده باشد، به تضعیف جایگاه و اعتبار بینالمللی خود دامن خواهد زد.