بازار خودرو در روزهای ۲۴ و ۲۵ شهریور ۱۴۰۵ بار دیگر در مسیر افزایشی قرار گرفت و قیمت برخی خودروهای داخلی، مونتاژی و وارداتی افزایش یافت. همزمانی این رشد با نوسانات نرخ ارز، بار دیگر این پرسش را مطرح کرده که چرا بازار خودرو در ایران نسبت به تغییرات دلار واکنش سریعی نشان میدهد.
دلار چگونه وارد قیمت خودرو میشود؟
تأثیر نرخ ارز بر خودرو را نمیتوان تنها با میزان قطعات وارداتی توضیح داد. زنجیره تولید خودرو علاوه بر واردات، به مواد اولیه، تجهیزات و ماشینآلات وابسته است و در کنار آن عواملی مانند تورم، محدودیت عرضه، هزینه تأمین مالی و انتظارات تورمی نیز بر قیمت اثر میگذارند.
حتی خودروهای داخلی نیز کاملاً از نوسان ارز جدا نیستند. بر اساس برآورد منتشرشده در شهریورماه، ارزبری هر خودرو در ایرانخودرو حدود ۳ هزار دلار و در سایپا حدود ۲ هزار و ۵۰۰ دلار اعلام شده است.
حتی قطعه داخلی هم از دلار در امان نیست
داخلی بودن یک قطعه لزوماً به معنای بیتأثیر بودن نرخ ارز بر قیمت آن نیست. قطعهساز داخلی ممکن است برای تولید محصول خود به مواد اولیه، تجهیزات یا برخی قطعات وارداتی نیاز داشته باشد.
در نتیجه افزایش نرخ ارز میتواند هم به شکل مستقیم از طریق کالاهای وارداتی و هم به شکل غیرمستقیم از مسیر افزایش هزینه تولید داخلی، وارد زنجیره خودرو شود.
چرا قیمت خودرو گاهی سریعتر از دلار بالا میرود؟
قیمت خودرو همیشه متناسب با درصد تغییر نرخ ارز حرکت نمیکند. در برخی مقاطع، قیمت بعضی خودروها سریعتر از دلار افزایش مییابد؛ موضوعی که نشان میدهد انتظارات بازار نیز در این میان نقش مهمی دارد.
در شرایط تورمی، افزایش نرخ ارز میتواند به عنوان نشانهای از افزایش احتمالی هزینهها در آینده تلقی شود. به همین دلیل فروشنده ممکن است پیش از آنکه افزایش هزینه قطعات در خرید بعدی او نمایان شود، قیمت خودروی خود را براساس هزینه احتمالی جایگزینی افزایش دهد.
هزینه جایگزینی وارد معادله میشود
فروشنده خودرو تنها به قیمت خرید قبلی توجه نمیکند و ممکن است محاسبه کند که برای خرید خودروی مشابه در آینده چه میزان سرمایه نیاز خواهد داشت.
به همین دلیل در دورههای تورمی، قیمت پیشنهادی بازار میتواند سریعتر از هزینه واقعی تولید تغییر کند. در واقع بازار گاهی به جای «دلار امروز»، به انتظار فعالان از «دلار فردا» واکنش نشان میدهد.
انتظارات تورمی؛ حلقه مهم افزایش قیمت
افزایش نرخ ارز میتواند انتظارات تورمی را نیز تقویت کند. برخی فروشندگان در چنین شرایطی تمایل کمتری به عرضه خودرو با قیمت قبلی دارند و از سوی دیگر، برخی خریداران ممکن است با تصور افزایش بیشتر قیمتها، خرید خود را جلو بیندازند.
ترکیب کاهش عرضه و افزایش تقاضای احتیاطی میتواند به رشد قیمتهای پیشنهادی در بازار منجر شود.
همه گرانی خودرو به دلار مربوط نیست
با وجود نقش مهم نرخ ارز، نمیتوان تمام افزایش قیمت خودرو را به دلار نسبت داد. تورم عمومی، هزینه تولید، میزان عرضه، تیراژ خودروسازان، سیاست واردات، تعرفهها، قیمت کارخانه، هزینه تأمین مالی و فاصله قیمت کارخانه و بازار نیز در تعیین قیمت خودرو مؤثر هستند.
به همین دلیل حتی خودروهایی که در یک شرایط ارزی مشابه قرار دارند، ممکن است افزایش قیمت یکسانی را تجربه نکنند.
شکاف کارخانه و بازار چه نقشی دارد؟
فاصله میان قیمت کارخانه و بازار آزاد یکی دیگر از عوامل اثرگذار بر رفتار بازار است. هرچه این شکاف بیشتر باشد، انگیزه برای تقاضای غیرمصرفی افزایش پیدا میکند و خودرو میتواند برای بخشی از بازار به ابزاری برای حفظ ارزش پول تبدیل شود.
در چنین شرایطی، انتظار افزایش قیمت میتواند فروشندگان را به کاهش عرضه و خریداران را به جلو انداختن خرید ترغیب کند؛ وضعیتی که اثر نوسانات ارزی را تشدید میکند.
عرضه محدود؛ ضلع دیگر ماجرا
محدودیت عرضه نیز نقش مهمی در شدت گرفتن واکنش بازار دارد. اگر تولید و عرضه خودرو افزایش یابد، رشد تقاضا الزاماً به جهش شدید قیمت منجر نمیشود؛ اما عرضه محدود باعث میشود بازار نسبت به شوکهای اقتصادی حساستر باشد.
از سوی دیگر، زنجیره تأمین خودرو با چالشهایی مانند تأمین مواد اولیه و قطعات، حملونقل و تأمین مالی روبهرو است و اختلال در هر یک از این بخشها میتواند عرضه نهایی را تحت تأثیر قرار دهد.
خودروهای وارداتی حساستر به ارز هستند
در خودروهای مونتاژی و وارداتی، ارتباط قیمت با نرخ ارز مستقیمتر است. قیمت خودروهای وارداتی علاوه بر ارز، از قیمت جهانی خودرو، هزینه حمل، تعرفهها، عوارض و سایر هزینههای تجاری نیز تأثیر میگیرد.
بنابراین هرچه سهم واردات و قطعات وارداتی در یک خودرو بیشتر باشد، حساسیت قیمت آن نسبت به نوسانات ارز نیز افزایش پیدا میکند.
چرا کاهش دلار الزاماً قیمت خودرو را پایین نمیآورد؟
واکنش بازار خودرو به کاهش نرخ ارز نیز لزوماً به همان سرعت افزایش قیمت نیست. بخشی از هزینههای تولید ممکن است پس از افزایش ارز در سطح بالاتری باقی بماند و فروشندهای که خودرو را گرانتر خریداری کرده نیز ممکن است در برابر کاهش قیمت مقاومت کند.
به همین دلیل رابطه میان نرخ ارز و قیمت خودرو همیشه متقارن نیست.
دلار جرقه است، ساختار بازار شدت افزایش را تعیین میکند
شوک ارزی از چند مسیر میتواند وارد بازار خودرو شود؛ از افزایش هزینه قطعات و مواد اولیه گرفته تا تغییر انتظارات تورمی، افزایش هزینه جایگزینی و تغییر رفتار خریداران و فروشندگان.
در بازاری که همزمان با محدودیت عرضه و فاصله قیمت کارخانه و بازار مواجه است، این عوامل میتوانند اثر نوسان ارز را تشدید کنند.
بنابراین نمیتوان یک رابطه ثابت میان دلار و خودرو تعریف کرد؛ مثلاً افزایش ۱۰ درصدی نرخ ارز الزاماً به معنای افزایش ۱۰ درصدی قیمت همه خودروها نیست.
خودرو در تله یک چرخه تورمی
بازار خودرو در ایران تحت تأثیر مجموعهای از عوامل به هم پیوسته قرار دارد. ارزبری خودرو، وابستگی بخشی از قطعهسازی به واردات، افزایش هزینه مواد اولیه، محدودیت عرضه، شکاف قیمت کارخانه و بازار و انتظارات تورمی، همگی میتوانند اثر شوک ارزی را تقویت کنند.
در چنین شرایطی، کاهش آسیبپذیری بازار خودرو تنها به مداخله مقطعی در قیمتها محدود نمیشود و عواملی مانند ثبات ارزی، کاهش وابستگی زنجیره تولید به واردات، تأمین منظم قطعات، افزایش عرضه و کاهش شکاف میان قیمت کارخانه و بازار نیز در این زمینه اهمیت دارند.
