در جنگهای معاصر، پیش از آنکه موشک شلیک شود، روایت شلیک میشود. برای توجیه هر اقدام نظامی، ابتدا باید تصویری از «تهدید» ساخته شود؛ تصویری که بتواند اقدام بعدی را برای افکار عمومی قابل پذیرش کند.
روایتسازی الزاماً با یک ادعای کاملاً ساختگی انجام نمیشود. گاهی برجستهکردن یک حادثه، تکرار یک برچسب، انتخاب گزینشی اطلاعات یا حتی استفاده از یک عدد بدون توضیح درباره منبع و روش محاسبه، میتواند تصویری خاص از یک بحران ایجاد کند.
از همین منظر، سخنرانیهای ترامپ و پزشکیان را باید بخشی از یک رقابت روایی دانست؛ رقابتی که در آن هر طرف تلاش میکند نقطه آغاز داستان را تعیین کند.
«جهاد تبیین»؛ فراتر از تکذیب روایت رقیب
یکی از محورهای اصلی متن، مفهوم «جهاد تبیین» است؛ اما با یک تفاوت مهم: تبیین صرفاً به معنای تکذیب روایت طرف مقابل نیست.
اگر آماری منتشر میشود، باید آمار دقیقتر و قابل راستیآزمایی ارائه شود. اگر تصویری منتشر میشود، باید منبع و زمان آن مشخص باشد و اگر ادعایی مطرح میشود، پاسخ باید بر اساس سند باشد.
علیرضا خجستهپور، کارشناس مسائل سیاسی، در گفتوگو با ایمنا، سخنرانی پزشکیان در سازمان ملل را در همین چارچوب «جهاد تبیین» توصیف کرده و بر ضرورت ادامه این مسیر از سوی رسانهها، دیپلماتها و فعالان فضای عمومی تأکید کرده است.
از نگاه او، روایت ایران باید علاوه بر مخاطب خارجی، برای جامعه داخلی نیز قابل فهم و مستند باشد؛ زیرا شهروندان در شبکههای اجتماعی روزانه با حجم گستردهای از خبر، تحلیل، شایعه و تبلیغات مواجهاند.
امنیت ایران و مسئله قدرت بازدارندگی
بخش دیگری از این روایت به مسئله امنیت و قدرت دفاعی ایران مربوط میشود.
خجستهپور در اظهارات خود تأکید کرده است که امنیت از نگاه او با قدرت پیوند دارد و برنامههای دفاعی ایران، از جمله توان موشکی، باید در چارچوب دفاع و بازدارندگی برای افکار عمومی توضیح داده شود.
این بخش از بحث، یک نکته مهم رسانهای نیز دارد: دفاع از یک سیاست یا برنامه زمانی میتواند در عرصه افکار عمومی اثرگذار باشد که همراه با توضیح روشن درباره هدف، کارکرد و مبنای آن باشد.
در شرایطی که ایران با فشارهای سیاسی، اقتصادی و نظامی روبهرو است، قدرت بازدارندگی ایران تنها یک موضوع نظامی نیست؛ بلکه بخشی از معادله امنیت ملی و یکی از عناصر مهم روایت تهران از ضرورت دفاع است.
حق دفاع و دیپلماسی عمومی
موضوع دیگری که در متن برجسته شده، حق دفاع مشروع است.
خجستهپور با استناد به چارچوب حقوق بینالملل، بر این دیدگاه تأکید کرده که کشوری که مورد حمله قرار گرفته، حق دفاع از خود را دارد و معتقد است این مسئله باید در سطح بینالمللی و از طریق دیپلماسی عمومی نیز تبیین شود.
در اینجا یک تفاوت مهم میان دیپلماسی رسمی و دیپلماسی عمومی دیده میشود. دولتها از طریق مذاکره و روابط رسمی پیام خود را منتقل میکنند، اما در عصر شبکههای اجتماعی، دانشگاهیان، خبرنگاران، سازمانهای مردمنهاد و حتی کاربران عادی نیز در شکلگیری تصویر یک کشور نقش دارند.
بنابراین جنگ روایتها فقط در سالن سازمان ملل اتفاق نمیافتد؛ در شبکههای اجتماعی، رسانهها، پادکستها، ویدئوها و حتی بخش نظرات کاربران نیز ادامه پیدا میکند.
مسئله فلسطین و آزمون نهادهای بینالمللی
در سخنرانی پزشکیان، موضوع فلسطین نیز یکی از محورهای روایت ایران عنوان شده است.
خجستهپور معتقد است طرح مسئله فلسطین از تریبون سازمان ملل میتواند توجه افکار عمومی را به عملکرد نهادهای بینالمللی و وضعیت مردم فلسطین جلب کند.
فارغ از ارزیابی سیاسی این دیدگاه، نکته قابل توجه این است که موضوع فلسطین همچنان یکی از محورهای مهم مناقشه در سیاست خارجی ایران و یکی از عناصر اصلی روایت تهران درباره نظم منطقهای و عملکرد نهادهای بینالمللی محسوب میشود.
