سفر مسعود پزشکیان به نیویورک؛ مأموریتی دشوار در سایه جنگ مستقیم و گمانه‌زنی‌های امنیتی

اما سفر امسال مسعود پزشکیان به نیویورک با شرایطی متفاوت از اغلب سفرهای پیشین انجام می‌شود. ایران و آمریکا در وضعیت جنگی قرار دارند، محدودیت‌های آمریکا علیه هیئت ایرانی شدیدتر شده و همزمان بحث درباره احتمال دیدار پزشکیان و دونالد ترامپ، خطرات امنیتی سفر و حتی سناریوهای افراطی مانند بازداشت یا ربایش رئیس‌جمهور ایران در میان مردم و فضای رسانه‌ای مطرح شده است.

از رجایی تا پزشکیان؛ روسای جمهور ایران چند بار به نیویورک رفته‌اند؟

شهید محمدعلی رجایی نخستین مقام بلندپایه جمهوری اسلامی است که برای حضور در سازمان ملل به نیویورک رفت. او در سال ۱۳۵۹ و در مقام نخست‌وزیر در جریان جنگ ایران و عراق در سازمان ملل سخنرانی کرد و با مقایسه حمله عراق به ایران با حمله آلمان نازی به دیگر کشورها رژیم بعث را محکوم کرد.

رهبر شهید در مقطع ریاست جمهوری خود در سال ۱۳۶۶ درباره جنگ ایران و عراق و انتقاد از سیاست‌های آمریکا سخنرانی کرد. این سفر تا سال‌ها آخرین حضور رئیس‌جمهور ایران در مجمع عمومی بود.

حجت‌الاسلام هاشمی رفسنجانی در هشت سال ریاست‌جمهوری خود به نیویورک نرفت و ایران در آن دوره معمولاً از طریق وزیر امور خارجه در سطح بالای نشست‌های سازمان ملل حضور پیدا می‌کرد؛ اما با روی کار آمدن حجت‌الاسلام خاتمی این رویه تغییر کرد.

رئیس دولت اصلاحات در سال ۱۳۷۷ به نیویورک رفت و سخنرانی او درباره «گفت‌وگوی تمدن‌ها» یکی از مهم‌ترین حضورهای دیپلماتیک ایران در سازمان ملل در دهه‌های نخست جمهوری اسلامی بود. او یک بار دیگر نیز به نیویورک سفر کرد.

دوره محمود احمدی‌نژاد نقطه عطفی در حضور رؤسای جمهور ایران در مقر سازمان ملل بود. او هر سال در نشست مجمع عمومی حاضر شد و در مجموع هشت بار برای این منظور به نیویورک رفت. در کنار سخنرانی‌های جنجالی وی درباره آمریکا، اسرائیل، برنامه هسته‌ای و نظم جهانی تعداد زیاد اعضای هیئت همراه نیز در سال‌های پایانی ریاست‌جمهوری او که تا 120 نفر رسید به موضوعی بحث‌برانگیز تبدیل شد.

حجت‌الاسلام روحانی نیز در دوره ریاست‌جمهوری خود هشت بار در نشست‌های مجمع عمومی سازمان ملل حضور یافت. یکی از مهم‌ترین وقایع این دوره تماس تلفنی باراک اوباما با وی در سال ۱۳۹۲ بود؛ تماسی که در آن مقطع نشانه‌ای از تغییر فضای روابط تهران و واشنگتن تلقی می‌شد.

حجت‌الاسلام شهید رئیسی نیز هرچند در نخستین سال ریاست جمهوری خود به گفته سخنگوی وقت وزارت خارجه به خاطر محدودیت‌های کرونایی در اجلاس شرکت نکرد؛ اما در سال‌های 1401 و 1402 در مجمع عمومی سازمان ملل حاضر شد.

این سابقه نشان می‌دهد که حضور رئیس‌جمهور ایران در نیویورک صرفاً یک سفر تشریفاتی نبوده و در دوره‌های مختلف به ابزاری برای انتقال پیام سیاست خارجی ایران، انجام مذاکرات غیرمستقیم و دیدار با رهبران جهان تبدیل شده است.

پزشکیان در سفر قبلی؛ از «خلع سلاح متقابل» تا محدودیت‌های تردد در آمریکا

مسعود پزشکیان نخستین بار در سپتامبر ۲۰۲۴ و چند هفته پس از آغاز ریاست‌جمهوری‌اش به نیویورک رفت. یکی از مهم‌ترین پیام‌های او در این سفر معرفی دولت جدید به عنوان دولتی علاقه‌مند به تعامل با جهان بود. او از «وفاق ملی» سخن گفت و بر ضرورت صلح، عدالت، توسعه و همکاری بین‌المللی تأکید کرد؛ همچنین خواستار رفع تحریم‌ها و ایجاد زمینه برای تعامل ایران با کشورهای غربی شد.

پیشنهادهای پزشکیان برای اصلاح منشور ملل متحد به صورت رسمی در این سازمان به ثبت رسید. موضوع جنگ غزه، وضعیت لبنان و یمن نیز در دیدار پزشکیان با آنتونیو گوترش دبیرکل سازمان ملل مطرح شد.

مهم‌ترین بخش حاشیه‌های سفر ۲۰۲۴ به سخنان رئیس‌جمهور در مصاحبه‌ها و نشست‌های خارج از صحن مجمع عمومی مربوط شد. اظهارات وی درباره «آمادگی برای خلع سلاح متقابل ایران و اسرائیل» آن هم در شرایط پس از جنگ 12 روزه با واکنش‌های سیاسی در داخل ایران مواجه و حتی درباره نقل دقیق این سخنان اختلاف ایجاد شد؛ در نهایت انتشار فایل صوتی مصاحبه موجب جدی‌تر شدن بحث‌ها درباره آن شد.

منتقدان دولت این اظهارات را خارج از چارچوب سیاست رسمی جمهوری اسلامی ارزیابی و انتقادات تندی به آن کردند؛ در مقابل حامیان پزشکیان و برخی تحلیلگران آنها را تلاشی برای ارسال پیام آمادگی ایران برای کاهش تنش دانستند.

سفر سال ۲۰۲۵ در شرایطی انجام شد که ایران درگیر تبعات جنگ ۱۲روزه با اسرائیل بود و همزمان اختلاف تهران و غرب بر سر برنامه هسته‌ای و احتمال فعال‌شدن سازوکار «اسنپ‌بک» و بازگشت تحریم‌های سازمان ملل بالا گرفته بود.

پزشکیان در سخنرانی خود در هشتادمین مجمع عمومی سازمان ملل ضمن انتقاد صریح از آمریکا و اسرائیل تأکید کرد که ایران به دنبال ساخت سلاح هسته‌ای نیست و بر حق ایران برای استفاده صلح‌آمیز از فناوری هسته‌ای تأکید کرد؛ همچنین وی با محکوم کردن حملات نظامی آمریکا و اسرائیل کشورهای غربی را دارای رفتار دوگانه برای فشار به ایران عنوان کرد.

محدودیت رفت‌وآمد هیئت ایرانی در نیویورک از دیگر حاشیه‌های سفر ۲۰۲۵ بود. آمریکا تردد اعضای هیئت را در منطقه‌ای محدود به اطراف سازمان ملل و محل اقامت آنها تعریف کرد. ایران این اقدام را نقض تعهدات آمریکا به عنوان کشور میزبان اجلاس سازمان ملل دانست.

مسئله دیگر اینکه بخش قابل توجهی از تیم رسانه‌ای همراه پزشکیان نتوانست ویزای آمریکا دریافت کند. وزارت خارجه ایران این محدودیت‌ها را فشار سیاسی و مانع فعالیت دیپلماتیک توصیف کرد. مقامات دولت آمریکا در مقابل محدودیت‌ها را در چارچوب سیاست خود علیه حکومت ایران و در راستای جلوگیری از فعالیت‌های به ادعای آنها نامطلوب توجیه کرد.

سفر ۱۴۰۵؛ رئیس‌جمهور ایران در نیویورک، در میانه جنگ

مسعود پزشکیان صبح سه‌شنبه ۳۱ شهریور ۱۴۰۵، برابر با ۲۲ سپتامبر ۲۰۲۶ تهران را به مقصد نیویورک ترک کرد تا در هشتادویکمین نشست مجمع عمومی سازمان ملل سخنرانی کند.

تفاوت اصلی سفر امسال با نوبت‌های قبلی در وضعیت روابط ایران و آمریکاست. دو کشور اکنون درگیر یک جنگ مستقیم هستند که از اواخر فوریه ۲۰۲۶ آغاز شده و حجم تنش میان تهران و واشنگتن با وجود تماس‌های دیپلماتیک و مذاکرات مکرر همچنان بالاست.

سفر رئیس‌جمهور ایران به خاک آمریکا در چنین شرایطی اتفاقی کم‌سابقه از منظر دیپلماتیک است؛ چراکه پزشکیان اکنون بالاترین و تنها مقام ایرانی است که از زمان آغاز جنگ تا کنون وارد خاک آمریکا شده است.

چرا آمریکا به پزشکیان اجازه ورود داد؟

هرچند که بعضی پیش‌بینی‌ها از ممانعت مقامات آمریکا نسبت به ورود هیئت ایرانی به خاک این کشور روایت میکرد؛ اما دولت آمریکا در ۱۷ سپتامبر اعلام کرد که به «هیئت اصلی» ایران اجازه ورود به نیویورک برای شرکت در مجمع عمومی را خواهد داد. این هیئت شامل رئیس‌جمهور و وزیر امور خارجه می‌شود. وزارت خارجه آمریکا این تصمیم را در چارچوب تعهدات حقوقی این کشور به عنوان میزبان مقر سازمان ملل توضیح داده است؛ بنابراین صدور ویزا برای پزشکیان به‌تنهایی نشانه کاهش تنش میان ایران و آمریکا نیست؛ بلکه ناشی از وجود چارچوب حقوقی مربوط به میزبانی سازمان ملل است.

محدودیت‌ها شدیدتر از دوره گذشته

اعضای هیئت ایرانی اجازه تردد آزادانه در شهر نیویورک را ندارند و مانند سال گذشته ملزم به حرکت در مسیرهای مشخص میان فرودگاه، محل اقامت، نمایندگی ایران در سازمان ملل و ساختمان سازمان ملل هستند.

خرید برخی کالاها توسط هیئت ایرانی نیز مشمول محدودیت شده است؛ همچنین آمریکا به اعضای تیم رسانه‌ای ایران ویزا نداده است؛ در چنین شرایطی شدت اعمال محدودیت برای سفر رئیس‌جمهور به مراتب از تمامی دوره‌های قبل بیشتر است و پزشکیان را با وضعیت متفاوتی مواجه می‌کند.

آیا احتمال بازداشت پزشکیان وجود دارد؟

رئیس‌جمهور یک کشور در حال انجام مأموریت رسمی برای شرکت در اجلاس سازمان ملل از حمایت‌های حقوقی و دیپلماتیک قابل توجهی برخوردار است. وزارت دادگستری آمریکا نیز در توضیح حقوقی خود درباره «مصونیت مقامات خارجی» تصریح کرده که دادگاه‌های فدرال آمریکا اصل مصونیت سران دولت‌های خارجی را به رسمیت شناخته‌اند.

«توافق مقر سازمان ملل» نیز حقوق ویژه‌ای برای نمایندگان دولت‌ها در ارتباط با فعالیت‌های رسمی سازمان ملل پیش‌بینی کرده است؛ در نتیجه جایگاه حقوقی و دیپلماتیک مسعود پزشکیان به عنوان رئیس جمهور قانونی یک کشور با وضعیت حقوقی یک فرد خارجی عادی در خاک آمریکا تفاوت اساسی دارد؛ بنابراین احتمال بازداشت پزشکیان کاملاً منتفی است.

منشأ شایعه «بازداشت یا ربایش» چیست؟

اخیراً برخی در داخل و خارج از ایران با اشاره به جنگ مستقیم ایران و آمریکا و رفتار غیرقابل پیش‌بینی دولت ترامپ درباره امنیت این سفر هشدار داده‌اند و حتی با توجه به ماجرای ربایش و بازداشت نیکولاس مادورو به عنوان رئیس‌جمهور قانونی ونزوئلا سرنوشت مشابهی را برای مسعود پزشکیان پیش‌بینی کرده‌اند.

موافقان سفر چه می‌گویند؟

برخی با ذکر تفاوت‌های وضعیت مادورو و پزشکیان احتمال بازداشت یا ربایش رئیس‌جمهور ایران حین مأموریت در خاک آمریکا را یک سناریوی هالیوودی می‌دانند.

به اعتقاد برخی نیز ترک تریبون سازمان ملل در شرایط جنگی به معنای واگذاری فضای دیپلماتیک به طرف مقابل است؛ چراکه مجمع عمومی سازمان ملل از معدود موقعیت‌هایی است که رئیس‌جمهور امکان بیان روایت مستقیم تهران درباره جنگ، تحریم‌ها، برنامه هسته‌ای و مسائل منطقه‌ای برای نمایندگان ۱۹۳ کشور را دارد؛ چنانکه پزشکیان نیز پیش از این سفر حضور در مجمع عمومی را فرصتی برای رساندن مواضع، مظلومیت و اقتدار ملت ایران به افکار عمومی جهان عنوان کرد.