بازار خودرو که معمولاً تابستان هر سال یکی از دورههای رونق خرید و فروش را تجربه میکرد، امسال با کاهش جدی معاملات مواجه شده است. این رکود در شرایطی رخ داده که جابهجایی خانوارها، افزایش سفرها و رشد تقاضای مصرفی در فصل تابستان معمولاً موجب تحرک بیشتر بازار میشد.
با این حال، امسال حتی عوامل سنتی رونق بازار نیز نتوانستهاند وضعیت معاملات را تغییر دهند. بازار خودرو در شرایطی وارد فصل تابستان شده که نشانه قابلتوجهی از افزایش خرید و فروش در آن دیده نمیشود.
امیرحسن کاکایی، عضو هیئتعلمی دانشکده مهندسی خودرو دانشگاه علم و صنعت، رکود فعلی بازار را جدی و عمیق توصیف کرده و معتقد است ریشه اصلی این وضعیت در سمت تقاضا قرار دارد.
به گفته او، بخش قابلتوجهی از متقاضیان، حتی در صورت داشتن نیاز واقعی به خودرو، توان خرید آن را ندارند. در واقع، بازار با وضعیتی مواجه است که در آن نیاز به خودرو وجود دارد، اما تقاضای مؤثر شکل نمیگیرد.
بسیاری از خانوارها ممکن است برای رفتوآمد، سفر یا استفاده شخصی به خودرو نیاز داشته باشند، اما افزایش قیمت خودرو همزمان با کاهش قدرت خرید، تهیه خودرو را به تصمیمی سنگین و پرهزینه تبدیل کرده است.
در چنین شرایطی، بخشی از متقاضیان خرید خودروی خود را به تعویق انداختهاند و در انتظار کاهش قیمت، افزایش درآمد یا روشن شدن چشمانداز اقتصادی هستند. به همین دلیل، حتی کاهش نسبی قیمت برخی خودروها نیز لزوماً به افزایش معاملات منجر نمیشود؛ چرا که مشکل اصلی بسیاری از خریداران، صرفاً بالا یا پایین بودن قیمت نیست، بلکه نداشتن نقدینگی کافی برای خرید است.
مردم خودرو میخواهند، اما توان خرید ندارند
یکی از مهمترین نکات مطرحشده در تحلیل کاکایی، تفاوت میان نیاز مردم و توان اقتصادی آنهاست.
بازار زمانی میتواند به رونق برسد که مصرفکننده علاوه بر نیاز به محصول، توان مالی لازم برای خرید آن را نیز داشته باشد. در وضعیت فعلی، فاصله میان قیمت خودرو و قدرت خرید خانوارها افزایش یافته است.
افزایش هزینههای زندگی، کاهش قدرت خرید و رشد قیمت خودرو باعث شده بخشی از خانوارها خرید خودرو را از اولویتهای اصلی خود خارج کنند یا آن را به آینده موکول کنند.
این شرایط باعث شده است بازار خودرو با کاهش تقاضای واقعی روبهرو شود. به بیان دیگر، متقاضی در بازار وجود دارد، اما توان تبدیل شدن به خریدار را ندارد.
سرمایهگذاران نیز از بازار خودرو فاصله گرفتهاند
رکود بازار خودرو تنها به مصرفکنندگان محدود نمیشود و سرمایهگذاران نیز انگیزه گذشته را برای ورود به این بازار ندارند.
در سالهای گذشته، خودرو یکی از گزینههای سرمایهگذاری در اقتصاد ایران بود. اختلاف میان قیمت کارخانه و بازار، افزایشهای دورهای قیمت و امکان کسب سود از خرید و فروش خودرو، موجب شده بود بخشی از سرمایههای سرگردان وارد این بازار شود.
اما اکنون جذابیت خودرو برای سرمایهگذاران کاهش یافته است. کاکایی یکی از دلایل اصلی این وضعیت را پایین بودن نقدشوندگی خودرو میداند.
سرمایهگذار در شرایط فعلی تنها به امکان افزایش قیمت یک دارایی توجه نمیکند؛ بلکه برای او مهم است که در صورت نیاز، با چه سرعتی بتواند دارایی خود را به پول نقد تبدیل کند.
در بازار کممعامله خودرو، فروش یک وسیله نقلیه ممکن است زمانبر باشد و مالک برای تبدیل آن به نقدینگی، ناچار شود تخفیف بیشتری ارائه کند. همین موضوع از جذابیت خودرو بهعنوان محل سرمایهگذاری کاسته است.
در مقابل، بخشی از سرمایهها به سمت بازارهایی مانند طلا و مسکن رفتهاند. سرمایهگذاران این بازارها را گزینههایی مناسبتر برای حفظ ارزش دارایی خود ارزیابی میکنند و در برخی مقاطع نیز امکان نقدشوندگی بیشتری برای آنها متصورند.
در نتیجه، بازار خودرو از دو طرف تحت فشار قرار گرفته است؛ از یک سو مصرفکننده قدرت خرید ندارد و از سوی دیگر سرمایهگذار نیز انگیزه کافی برای ورود به این بازار را از دست داده است.
اصلاح قیمتها صفهای خرید را از بین برد
کاکایی در بررسی شرایط بازار خودرو به اثر اصلاح قیمتها نیز اشاره کرده است.
در دورهای، فاصله قابلتوجه میان قیمت کارخانه و بازار آزاد موجب شده بود خودرو برای بسیاری از افراد، علاوه بر کالای مصرفی، به یک فرصت سرمایهگذاری تبدیل شود. همین اختلاف قیمت، زمینه حضور دلالان، سوداگران و سرمایههای سرگردان را فراهم کرده بود.
اصلاح قیمت خودرو موجب شد فاصله میان قیمت عرضه و قیمت بازار کاهش یابد و صفهای طولانی تقاضا تا حد زیادی از بین برود. در نتیجه، بخشی از تقاضای غیرمصرفی و سوداگرانه از بازار خارج شد.
کاهش تقاضای سوداگرانه از یک سو میتواند به شفافتر شدن بازار کمک کند، اما از سوی دیگر، در شرایطی که قدرت خرید مصرفکنندگان نیز کاهش یافته است، نتیجه آن میتواند افت معاملات و تعمیق رکود باشد.
به عبارت دیگر، بازار دیگر با صفهای سنگین خرید ناشی از اختلاف قیمت مواجه نیست، اما تقاضای واقعی نیز به دلیل کاهش توان اقتصادی خانوارها نمیتواند جایگزین آن شود.
افزایش تولید بهتنهایی موجب رونق نمیشود
در بخش عرضه نیز وضعیت بازار پیچیده است. ایرانخودرو و سایپا برای افزایش تولید تلاش میکنند، اما بیشتر شدن تیراژ تولید بهتنهایی نمیتواند تضمینکننده رونق معاملات باشد.
چنانچه خودروهای بیشتری تولید و عرضه شوند، اما قیمت آنها برای بخش بزرگی از جامعه بالاتر از توان مالی خانوارها باشد، افزایش عرضه الزاماً به افزایش خرید و فروش منجر نخواهد شد.
مسئله امروز بازار خودرو صرفاً کمبود محصول نیست، بلکه نسبت میان قیمت خودرو و قدرت خرید مردم اهمیت بیشتری دارد.
وقتی خودرو با قیمت بالاتری وارد بازار میشود اما درآمد خانوار متناسب با آن افزایش پیدا نمیکند، طبیعی است که بخشی از مصرفکنندگان از بازار خارج شوند یا خرید خود را به زمان دیگری موکول کنند.
به همین دلیل، افزایش تولید باید همزمان با بهبود قدرت خرید، ارائه روشهای مناسب تأمین مالی و ایجاد ثبات اقتصادی دنبال شود. در غیر این صورت، ممکن است تولیدکنندگان با خودروهای بیشتری مواجه باشند، اما تعداد خریداران کاهش پیدا کند.
خودرو دیگر دارایی جذابی برای سرمایهگذاری نیست
شرایط موجود، خودرو را از یک دارایی جذاب برای سرمایهگذاری به کالایی تبدیل کرده است که خرید آن بیشتر به نیاز مصرفی وابسته است.
برای سرمایهگذار، خودرویی جذاب است که بتواند در مدت کوتاهی افزایش قیمت پیدا کند و در صورت نیاز نیز بهسرعت فروخته شود. زمانی که معاملات در بازار کاهش مییابد، حتی احتمال افزایش قیمت نیز نمیتواند جذابیت کافی برای سرمایهگذار ایجاد کند.
در چنین شرایطی، سرمایههای سرگردان ترجیح میدهند به سمت بازارهایی حرکت کنند که از نظر آنها امکان حفظ ارزش و نقدشوندگی بیشتری دارند.
کاهش نقش خودرو بهعنوان یک ابزار سرمایهگذاری، اگرچه میتواند از فعالیتهای سوداگرانه بکاهد، اما در شرایطی که تقاضای مصرفی نیز ضعیف است، به کاهش بیشتر حجم معاملات منجر میشود.
چشمانداز بازار خودرو پس از پایان جنگ
کاکایی درباره وضعیت بازار خودرو پس از پایان جنگ نیز گفت اگر جنگ به شکلی پایان یابد که شرایط اقتصادی و تجاری کشور تغییر کند، بازار خودرو میتواند با تحولات تازهای مواجه شود.
به اعتقاد او، یکی از نخستین پیامدهای احتمالی، افزایش تنوع محصولات و تغییر در ساختار عرضه خواهد بود. در چنین شرایطی، ورود محصولات جدید، تغییر سیاستهای وارداتی، افزایش رقابت و تغییر انتظارات مردم میتواند معادلات بازار را دگرگون کند.
با این حال، افزایش تنوع خودرو بهتنهایی به معنای پایان فوری رکود نیست. اگر قدرت خرید مردم همچنان پایین باقی بماند، حتی عرضه محصولات متنوعتر نیز نمیتواند بازار را بهسرعت به رونق پایدار برساند.
بنابراین، متغیر تعیینکننده برای آینده بازار تنها تعداد خودروهای موجود نیست. قدرت خرید خانوارها و امکان تأمین مالی برای خرید خودرو نیز نقش اساسی دارد.
بازار خودرو در انتظار ترمیم قدرت خرید
از مجموع این شرایط میتوان دریافت که بازار خودرو با یک تناقض جدی مواجه است. از یک طرف، تولیدکنندگان به دنبال افزایش تولید هستند و از طرف دیگر، بخش بزرگی از جامعه توان جذب این تولید را ندارد.
همچنین اصلاح قیمتها موجب شده است تقاضای سوداگرانه و صفهای خرید گذشته کاهش یابد، اما افزایش قیمت خودرو همزمان قدرت خرید مصرفکننده واقعی را محدود کرده است.
نتیجه این وضعیت، بازاری است که نه صفهای سنگین سالهای گذشته را دارد و نه از معاملات پررونق دورههای پیشین برخوردار است.
در چنین شرایطی، حتی تابستان که معمولاً فصل افزایش خرید و فروش خودرو محسوب میشود، نتوانسته موتور معاملات را روشن کند.
رکود خودرو یک علت واحد ندارد
خروج بازار خودرو از رکود به یک اقدام منفرد وابسته نیست. افزایش تولید، ارتقای کیفیت، تنوع محصولات، اصلاح سازوکار قیمتگذاری، افزایش قدرت خرید، ثبات اقتصادی و ایجاد چشمانداز روشن برای سرمایهگذاری، همگی در تعیین آینده این بازار مؤثر هستند.
کاکایی با اشاره به شرایط موجود، بر این نکته تأکید دارد که وقتی مصرفکننده نقدینگی کافی برای خرید ندارد و سرمایهگذار نیز خودرو را دارایی مناسبی برای نگهداری سرمایه نمیداند، رکود میتواند ادامهدار شود.
بنابراین، افزایش تیراژ تولید بهتنهایی برای خروج بازار از رکود کافی نیست. لازم است شرایطی فراهم شود که مردم توان خرید پیدا کنند و سرمایهگذاری در صنعت خودرو نیز به افزایش تولید اقتصادی، بهبود کیفیت و شکلگیری رقابت مؤثر منجر شود.
در غیر این صورت، بازار ممکن است با خودروهای بیشتر و خریداران کمتر روبهرو شود؛ وضعیتی که نشان میدهد بحران فعلی خودرو بیش از آنکه بحران تعداد خودرو باشد، به قدرت خرید، نقدینگی و اعتماد به آینده بازار مربوط است.
