کاظم غریب‌آبادی، معاون وزیر امور خارجه جمهوری اسلامی ایران، در گفت‌وگو با خبرگزاری روسی ریانووستی تأکید کرد که تهران خود را ملزم به انعطاف یک‌جانبه در برابر واشنگتن نمی‌داند و معتقد است آمریکا باید برای جبران اقدامات خود و بازگشت به تعهداتش گام بردارد.
غریب‌آبادی در تشریح موضع ایران درباره تفاهم‌نامه اسلام‌آباد گفت: «این ایران نیست که باید انعطاف‌پذیر باشد، ما نیستیم که تفاهم‌نامه اسلام‌آباد را نقض کرده‌ایم؛ تفاهم‌نامه و تعهدات انجام‌شده توسط طرف مقابل نقض شده است. طبیعتاً آن‌ها باید اقدامات جبرانی برای اصلاح وضعیت و بازگشت به تعهدات خود انجام دهند.»
این اظهارات نشان می‌دهد که از نگاه تهران، مسیر پیش‌روی مذاکرات صرفاً به تبادل پیام یا برگزاری نشست‌های دیپلماتیک محدود نیست؛ بلکه پایبندی عملی به تعهدات پیشین، یکی از شروط اصلی برای عبور از وضعیت فعلی به شمار می‌رود.
تفاهم‌نامه اسلام‌آباد؛ گره مذاکرات و تنگه هرمز
تفاهم‌نامه اسلام‌آباد با هدف ایجاد چارچوبی برای توقف درگیری‌ها و فراهم کردن زمینه مذاکرات گسترده‌تر میان ایران و آمریکا مطرح شد. بر اساس روایت ارائه‌شده در گزارش‌های مربوط به این توافق، ترتیبات مرتبط با تنگه هرمز و تعهداتی از جمله رفع تحریم‌ها و پایان محاصره دریایی بنادر ایران، از موضوعات مهم مورد اختلاف طرفین بوده است.
با این حال، اختلاف بر سر نحوه اجرای این ترتیبات، روند تفاهم را با مشکل مواجه کرد. بر اساس روایت مقام‌های ایرانی، واشنگتن با اقداماتی که تهران آن‌ها را مغایر با تعهدات پیشین می‌داند، زمینه بازگشت تنش‌ها را فراهم کرد؛ موضوعی که به تشدید اختلافات بر سر تردد دریایی و وضعیت تنگه هرمز انجامید.
در چنین شرایطی، تنگه هرمز دیگر صرفاً یک موضوع مرتبط با کشتیرانی و تجارت جهانی نیست، بلکه به یکی از محورهای اصلی چانه‌زنی سیاسی و امنیتی میان تهران و واشنگتن تبدیل شده است.
اهمیت این آبراه در انتقال انرژی و تجارت دریایی منطقه، باعث می‌شود هرگونه اختلال در وضعیت آن، پیامدهایی فراتر از روابط دوجانبه ایران و آمریکا داشته باشد و بر محاسبات اقتصادی و امنیتی کشورهای منطقه و بازیگران بین‌المللی اثر بگذارد.
چرا تهران بر اجرای تعهدات پیش از انعطاف تأکید دارد؟
موضع اعلام‌شده از سوی غریب‌آبادی را می‌توان در چارچوب اختلاف بر سر ترتیب اجرای تعهدات و میزان اعتماد میان دو طرف تحلیل کرد. از نگاه ایران، انعطاف دیپلماتیک زمانی می‌تواند به نتیجه برسد که با اقدام متقابل و تضمین عملی همراه باشد؛ در غیر این صورت، عقب‌نشینی یک‌جانبه ممکن است به تداوم فشارها منجر شود.
این رویکرد همچنین بازتاب‌دهنده بی‌اعتمادی تهران به روندهای توافقی با واشنگتن است؛ بی‌اعتمادی‌ای که در فضای تقابل نظامی، تحریم‌ها و اختلاف بر سر تنگه هرمز، بر محاسبات دیپلماتیک ایران سایه انداخته است.
با این همه، تأکید بر اجرای تعهدات به معنای بسته بودن مسیر دیپلماسی نیست. ادامه تبادل پیام از طریق میانجی‌ها نشان می‌دهد که کانال‌های ارتباطی همچنان می‌توانند برای بررسی راه‌های کاهش تنش مورد استفاده قرار گیرند؛ هرچند بازگشت به مذاکرات مؤثر، به روشن شدن اختلافات و دستیابی به توافقی قابل اجرا وابسته خواهد بود.
نقش پاکستان و قطر در ادامه رایزنی‌ها
بر اساس اطلاعات مطرح‌شده در گزارش، تبادل پیام میان تهران و واشنگتن از طریق میانجی‌هایی از جمله پاکستان و قطر ادامه داشته است. این کانال‌ها می‌توانند زمینه انتقال مواضع، بررسی اختلافات و جلوگیری از تشدید بیشتر تنش‌ها را فراهم کنند.
با وجود این، میانجیگری به‌تنهایی برای احیای یک تفاهم کافی نیست. چالش اصلی آن است که دو طرف درباره تعهدات اجراشده، اقدامات مورد انتظار و شرایط بازگشت به چارچوب توافق، به درکی مشترک برسند.
از این منظر، مسئله محوری در مرحله کنونی نه صرفاً تداوم تماس‌ها، بلکه تبدیل پیام‌های دیپلماتیک به اقداماتی مشخص و قابل ارزیابی است؛ اقداماتی که بتواند از تکرار چرخه توافق، اختلاف و بازگشت تنش جلوگیری کند.
مسکو در معادله تهران و واشنگتن؛ ابتکار دیپلماتیک یا کانال مکمل؟
غریب‌آبادی در بخش دیگری از گفت‌وگو با ریانووستی، از آمادگی ولادیمیر پوتین، رئیس‌جمهور روسیه، برای کمک به حل‌وفصل مناقشه میان تهران و واشنگتن قدردانی کرد.
این اظهارات پس از آن مطرح شد که دیمیتری پسکوف، سخنگوی ریاست‌جمهوری روسیه، اعلام کرد پوتین با هماهنگی مسعود پزشکیان، رئیس‌جمهور ایران، دیدگاه تهران درباره راه‌حل احتمالی مناقشه را به دونالد ترامپ، رئیس‌جمهور آمریکا، منتقل کرده است.
معاون وزیر امور خارجه ایران با اشاره به موضع مسکو گفت: «روسیه همواره موضع خود را به‌روشنی بیان کرده و آن این است که این درگیری که ایالات متحده آن را برپا کرده، باید پایان یابد و این تجاوز باید متوقف شود. همچنین (مسکو) همواره آمادگی خود را برای تلاش در جهت صلح اعلام کرده است. ما سپاسگزاریم که رئیس‌جمهور روسیه، با توجه به ظرفیت عظیم این کشور، آمادگی خود را برای (کمک) در این زمینه اعلام کرده است.»
ورود روسیه به این روند می‌تواند ظرفیت دیپلماتیک تازه‌ای برای انتقال پیام‌ها و بررسی راه‌های کاهش تنش ایجاد کند. با این حال، میزان تأثیرگذاری مسکو به پذیرش نقش آن از سوی طرف‌های درگیر و آمادگی تهران و واشنگتن برای حرکت به سمت یک چارچوب توافقی وابسته است.
همچنین باید میان انتقال مواضع و دستیابی به توافق نهایی تفاوت قائل شد؛ انتقال پیام از سوی یک بازیگر ثالث، به‌خودی‌خود به معنای نزدیک شدن قطعی طرفین به توافق نیست.
آینده مذاکرات به چه عواملی وابسته است؟
مجموع مواضع اعلام‌شده نشان می‌دهد که چند مسئله در تعیین مسیر آینده تحولات اهمیت اساسی دارد: نحوه اجرای تعهدات مورد اختلاف، وضعیت تحریم‌ها و محاصره دریایی، ترتیبات تردد در تنگه هرمز و امکان ایجاد سازوکاری برای جلوگیری از تکرار تنش‌ها.
در کنار این مسائل، نقش میانجی‌ها و میزان هماهنگی میان بازیگران منطقه‌ای و بین‌المللی نیز می‌تواند بر روند رایزنی‌ها اثر بگذارد. با این حال، هیچ‌یک از این عوامل به‌تنهایی تضمین‌کننده دستیابی به توافق نیست.
جمع‌بندی: اظهارات غریب‌آبادی حامل این پیام است که تهران، دست‌کم در موضع‌گیری رسمی اعلام‌شده، بازگشت به مسیر توافق را وابسته به اجرای تعهدات از سوی آمریکا می‌داند و انعطاف یک‌جانبه را راه‌حل اختلافات تلقی نمی‌کند. اکنون پرسش اصلی این است که آیا رایزنی‌های جاری و تلاش میانجی‌ها می‌تواند اختلاف بر سر اجرای تفاهم‌نامه اسلام‌آباد را کاهش دهد یا تداوم اختلافات، همچنان تنگه هرمز و امنیت منطقه را در کانون تنش‌های تهران و واشنگتن نگه خواهد داشت.
