استریم در جهان طی سال‌های اخیر از قابلیتی فنی برای پخش زنده محتوا فراتر رفته و به صنعتی چندلایه تبدیل شده است؛ صنعتی که پلتفرم‌ها، تولیدکنندگان محتوا، تبلیغ‌دهندگان، مخاطبان و شرکت‌های خدماتی در آن نقش دارند. در ایران نیز نشانه‌هایی از شکل‌گیری چنین بازاری دیده می‌شود، اما محدودیت دسترسی به برخی پلتفرم‌های جهانی، مشکلات پرداخت بین‌المللی، هزینه تجهیزات و اینترنت و محدودیت‌های تبلیغاتی، مسیر توسعه آن را با چالش مواجه کرده است.
از این رو، برای بررسی وضعیت استریم در ایران، صرفاً نمی‌توان به تعداد استریمرها یا میزان بازدید کانال‌ها توجه کرد؛ بلکه باید دید آیا فعالیت‌های موجود توانسته‌اند زنجیره اقتصادی مشخصی ایجاد کنند یا همچنان با مجموعه‌ای پراکنده از تولیدکنندگان محتوا روبه‌رو هستیم.
نشانه‌های شکل‌گیری بازار استریم در ایران
یکی از نشانه‌های توسعه اقتصاد استریم در ایران، ایجاد مدل‌های درآمدزایی برای پخش زنده در پلتفرم‌های داخلی است. در کنار این پلتفرم‌ها، گروهی از تولیدکنندگان محتوا نیز از طریق سرویس‌های بین‌المللی و شبکه‌های اجتماعی فعالیت می‌کنند.
بر اساس گزارش‌های منتشرشده از عملکرد برخی پلتفرم‌های داخلی، مدل‌های درآمدزایی از تولید محتوا و پخش زنده در کشور در حال گسترش است. برای نمونه، مجموع درآمد کاربران یک سرویس درآمدزایی داخلی در سال ۱۴۰۳ حدود ۱۹۷ میلیارد تومان اعلام شده و شمار کاربران آن نیز نسبت به سال قبل ۳۰ درصد افزایش داشته است.
البته این آمار به یک سرویس مشخص مربوط می‌شود و نمی‌توان آن را اندازه کل بازار استریم ایران دانست. اهمیت این ارقام در آن است که نشان می‌دهند بخشی از فعالیت‌های تولید محتوای زنده در کشور از سطح تفریحی فراتر رفته و به سمت شکل‌گیری مدل‌های تجاری حرکت کرده است.
استریم در ایران فراتر از بازی‌های ویدئویی
اگرچه استریم در ایران بیشتر با بازی‌های ویدئویی شناخته می‌شود، پخش زنده به حوزه‌های دیگری مانند ورزش، آموزش، گفت‌وگو، سرگرمی و رویدادهای مختلف نیز گسترش یافته است.
این تنوع از نظر اقتصادی اهمیت دارد؛ چراکه اندازه بازار استریم را نمی‌توان صرفاً بر اساس تعداد گیمرها یا کانال‌های مرتبط با بازی سنجید. هر نوع محتوایی که بتواند مخاطبان را برای مدت طولانی در یک پلتفرم نگه دارد، ظرفیت آن را دارد که به بخشی از اقتصاد استریم تبدیل شود.
گیم استریم؛ بخشی از بازار رو به رشد منطقه
با وجود گسترش استریم به حوزه‌های مختلف، بازی‌های ویدئویی همچنان یکی از بخش‌های مهم این بازار به شمار می‌روند. برآورد مؤسسه گرند ویو ریسرچ نشان می‌دهد ارزش بازار گیم استریم در منطقه خاورمیانه و آفریقا در سال ۲۰۲۴ حدود ۶۰۴.۳ میلیون دلار بوده و پیش‌بینی می‌شود تا سال ۲۰۳۳ به حدود ۱.۴۷ میلیارد دلار برسد.
این ارقام برآوردهای تجاری هستند و نباید آنها را معادل درآمد واقعی این صنعت در تمام کشورهای منطقه در نظر گرفت. در سطح جهانی نیز گیم استریم به بخشی از اقتصاد پیرامون بازی‌های ویدئویی تبدیل شده است؛ بازاری که تبلیغات، حمایت مالی، اشتراک و همکاری تجاری میان پلتفرم‌ها، تولیدکنندگان محتوا و شرکت‌های بازی در آن نقش دارند.
محدودیت اتصال به اقتصاد جهانی
یکی از تفاوت‌های اصلی بازار استریم ایران با بازارهای بزرگ جهانی، میزان دسترسی به زیرساخت‌های اقتصادی بین‌المللی است. در بسیاری از بازارهای جهانی، تولیدکنندگان محتوا می‌توانند در یک اکوسیستم نسبتاً یکپارچه به پلتفرم‌ها، سامانه‌های تبلیغاتی، خدمات پرداخت آنلاین، حامیان مالی و مخاطبان بین‌المللی دسترسی داشته باشند.
در ایران، تحریم‌ها و محدودیت‌های پرداخت بین‌المللی دسترسی به بخشی از این زنجیره را دشوار کرده‌اند. به همین دلیل، حتی اگر یک تولیدکننده محتوای ایرانی بتواند در پلتفرمی خارجی مخاطبان قابل توجهی جذب کند، تبدیل این مخاطبان به درآمد پایدار ممکن است با موانع بیشتری همراه باشد.
این چالش تنها به فعالیت فردی تولیدکنندگان محتوا محدود نمی‌شود و بر توسعه کل صنعت نیز اثر می‌گذارد. هرچه دسترسی به بازار تبلیغات، خدمات پرداخت و سرمایه‌گذاری محدودتر باشد، تبدیل ظرفیت مخاطبان به درآمد پایدار نیز دشوارتر خواهد شد.
هزینه‌های تولید؛ از اینترنت تا تجهیزات
اقتصاد استریم به زیرساخت‌های فنی وابستگی زیادی دارد. تولید محتوای زنده در مقایسه با محتوای ضبط‌شده، به اتصال اینترنتی پایدار و تجهیزات مناسب‌تری نیاز دارد. رایانه یا کنسول بازی، دوربین، میکروفن، تجهیزات نورپردازی، نرم‌افزار و اینترنت پایدار از جمله ملزومات این فعالیت هستند.
بنابراین، رشد استریم تنها به تعداد علاقه‌مندان وابسته نیست و کیفیت و هزینه زیرساخت‌ها نیز بر توان تولیدکنندگان محتوا تأثیر مستقیم دارد. هرچه هزینه ورود به این بازار بیشتر باشد، امکان فعالیت مستمر برای شمار کمتری از افراد فراهم می‌شود و شکل‌گیری بازاری رقابتی نیز دشوارتر خواهد بود.
تبلیغات؛ حلقه مهم در توسعه اقتصاد استریم
در اقتصاد جهانی استریم، تبلیغات یکی از منابع اصلی درآمد محسوب می‌شود. پلتفرم‌ها از طریق ترافیک و زمان تماشای کاربران درآمد کسب می‌کنند و بخشی از آن را در قالب مدل‌های مختلف به تولیدکنندگان محتوا اختصاص می‌دهند.
در ایران نیز تبلیغات می‌تواند یکی از پایه‌های اصلی این بازار باشد؛ با این حال، توسعه صنعت استریم تنها با افزایش تبلیغات محقق نمی‌شود. برندها باید شناخت دقیقی از ویژگی‌های مخاطبان استریم، نوع محتوای مصرفی آنها و روش‌های مؤثر دسترسی به این گروه داشته باشند.
از سوی دیگر، پلتفرم‌ها به ابزارهای دقیق سنجش مخاطب، تبلیغات هدفمند و مدل‌های شفاف تقسیم درآمد نیاز دارند. بدون شکل‌گیری این سازوکارها، فعالیت استریمرها ممکن است بیشتر در سطح کسب‌وکارهای فردی باقی بماند و به یک صنعت رسانه‌ای کامل تبدیل نشود.
استریمر تنها بازیگر اقتصاد استریم نیست
برای بررسی اقتصاد استریم، نباید کل صنعت را به درآمد تولیدکنندگان محتوا محدود کرد. در یک زنجیره اقتصادی کامل، پلتفرم‌ها از تبلیغات و خدمات خود درآمد کسب می‌کنند، تولیدکنندگان محتوا از تبلیغات، اشتراک یا پرداخت مخاطبان منتفع می‌شوند و شرکت‌ها برای دسترسی به گروه‌های هدف در این فضا تبلیغ می‌کنند.
در کنار این بازیگران، شرکت‌های تولید تجهیزات، ارائه‌دهندگان خدمات فنی، مجموعه‌های مدیریت محتوا، آژانس‌های تبلیغاتی و برگزارکنندگان رویداد نیز می‌توانند از فعالیت این بازار سهم داشته باشند.
بر همین اساس، سنجش میزان بلوغ اقتصاد استریم در ایران مستلزم بررسی تمام این حلقه‌هاست؛ نه صرفاً شمار استریمرها یا میزان بازدید چند کانال شناخته‌شده.
اقتصاد استریم ایران در چه مرحله‌ای قرار دارد؟
شواهد موجود نشان می‌دهد عناصر اولیه اقتصاد استریم در ایران شکل گرفته‌اند. پلتفرم‌های داخلی مدل‌هایی برای درآمدزایی تولیدکنندگان محتوا ایجاد کرده‌اند، پخش زنده به قابلیتی تجاری تبدیل شده و تولیدکنندگان محتوا در حوزه‌هایی مانند بازی، ورزش و سرگرمی مخاطبان خود را دارند.
با این حال، این شواهد به‌تنهایی برای نتیجه‌گیری درباره شکل‌گیری یک صنعت بزرگ و یکپارچه کافی نیست. نبود آمار جامع و رسمی از اندازه کل بازار، محدودیت دسترسی به پلتفرم‌ها و سامانه‌های پرداخت جهانی، مشکلات زیرساختی و محدود بودن بازار تبلیغات دیجیتال، ارزیابی دقیق وضعیت این صنعت را دشوار کرده‌اند.
به بیان دیگر، بازار استریم در ایران وجود دارد و بخشی از زنجیره اقتصادی آن شکل گرفته است، اما همچنان میان فعالیت‌های پراکنده استریمی و یک صنعت کامل و سازمان‌یافته فاصله وجود دارد.
آینده اقتصاد استریم در ایران
رشد جهانی استریم نشان می‌دهد که پخش زنده به یکی از قالب‌های مهم مصرف محتوا تبدیل شده است. در منطقه خاورمیانه و آفریقا نیز برآوردهای بازار از ظرفیت رشد این حوزه در سال‌های آینده حکایت دارند.
در ایران، توسعه این بازار به عواملی مانند دسترسی پایدار به اینترنت، تأمین تجهیزات، گسترش مدل‌های تبلیغاتی، تسهیل پرداخت‌ها، حمایت از تولیدکنندگان محتوا و امکان حضور در بازارهای بین‌المللی وابسته است. تکمیل این زنجیره می‌تواند زمینه تبدیل استریم از فعالیتی محدود در میان بخشی از تولیدکنندگان محتوا به یکی از بخش‌های اقتصاد دیجیتال کشور را فراهم کند.
با این حال، ارزیابی دقیق اندازه واقعی این صنعت همچنان به داده‌های جامع‌تری درباره تعداد تولیدکنندگان فعال، حجم تبلیغات، میزان پرداخت مخاطبان، درآمد پلتفرم‌ها و سهم محتوای زنده از بازار رسانه‌های دیجیتال ایران نیاز دارد.
در نهایت، پرسش اقتصادی درباره استریم در ایران دیگر صرفاً این نیست که چه کسانی استریمر هستند؛ بلکه باید مشخص شود چه میزان ارزش اقتصادی در این زنجیره تولید می‌شود، این ارزش میان بازیگران مختلف چگونه توزیع می‌شود و چه موانعی بر سر راه گسترش آن قرار دارد.